Cây gia đình cho trẻ không phải bản thu nhỏ của gia phả dòng họ, mà là một trang vừa sức, chỉ gồm những người trẻ có thể nhớ mặt hoặc nghe chuyện, thường từ hai đến bốn đời tuỳ tuổi. Gia phả là nguồn để chọn tên; cây gia đình là cách để trẻ thấy mình đứng ở đâu giữa những người thân.
Dưới đây là bảng so sánh cây gia đình cho trẻ với gia phả, số đời nên chọn cho từng lứa tuổi, các bước làm cùng con, những gì nên kể kèm mỗi cái tên, cách xử lý nhẹ nhàng khi gia đình có hoàn cảnh riêng, cách để cây lớn lên cùng trẻ qua các năm và vài lỗi người lớn hay mắc. Trẻ không bị ép làm, và không ai phải nghe chuyện buồn khi chưa sẵn lòng.
Cây gia đình cho trẻ khác gia phả ở đâu
Hiểu khác biệt này giúp người lớn không biến một trò chơi gia đình thành bài học thuộc lòng.
| Gia phả dòng họ | Cây gia đình cho trẻ | |
|---|---|---|
| Mục đích | Ghi chép đầy đủ, lâu dài cho cả họ | Giúp trẻ thấy mình gắn với những người thân |
| Số đời | Càng đủ càng tốt, có khi hàng chục đời | Hai đến bốn đời, tuỳ tuổi |
| Hai bên nội ngoại | Thường theo một họ | Cả bên nội và bên ngoại, cân nhau |
| Thông tin mỗi người | Tên, năm sinh năm mất, mộ phần, con cái | Tên gọi trong nhà, một ảnh, một chuyện nhỏ |
| Ai làm | Người soạn, được họ duyệt | Trẻ cùng cha mẹ, ông bà |
| Hình thức | Sổ, sách, bảng dữ liệu | Tờ giấy lớn, ảnh dán, lá cắt giấy |
Điểm khác lớn nhất là hai bên nội ngoại. Với trẻ, bà ngoại cũng gần như bà nội, và một cây chỉ có một bên làm trẻ thấy lạ. Gia phả bên nội là nguồn cho một nửa cây; nửa còn lại hỏi ông bà ngoại.
Chọn mấy đời cho từng lứa tuổi
Bảng dưới là gợi ý từ kinh nghiệm của nhiều gia đình, không phải chuẩn bắt buộc. Trẻ hứng thú thì mở rộng, trẻ chán thì dừng.
| Tuổi | Số đời | Làm thế nào |
|---|---|---|
| Khoảng ba đến năm tuổi | Hai đời: trẻ, anh chị em, bố mẹ, ông bà | Dán ảnh, trẻ gọi tên từng người. Chưa cần chữ. |
| Khoảng sáu đến tám tuổi | Ba đời, thêm cô dì chú bác | Trẻ tự viết tên gọi trong nhà, cha mẹ viết thêm tên đầy đủ. |
| Khoảng chín đến mười hai tuổi | Bốn đời, thêm cụ ông cụ bà hai bên | Trẻ hỏi chuyện ông bà, ghi mỗi người một dòng chuyện nhỏ. |
| Từ mười ba tuổi | Nối vào gia phả của họ | Trẻ xem gia phả thật, tìm vị trí của mình, có thể giúp đánh máy, số hoá. |
Ở lứa nhỏ nhất, đừng đưa các cụ đã mất từ lâu vào, vì trẻ chưa hình dung được người mình chưa từng gặp. Đến khoảng chín, mười tuổi, trẻ bắt đầu thích chuyện "ngày xưa", đó là lúc các cụ trong gia phả trở thành nhân vật của những câu chuyện thật.
Các bước làm cây gia đình cùng con
Một buổi chiều cuối tuần là đủ cho lần đầu. Chuẩn bị trước giấy khổ lớn, bút màu, keo dán, kéo, và ảnh của những người sẽ có trên cây.
- Mở gia phả của họ và hỏi ông bà ngoại trước, chọn ra danh sách những người sẽ có trên cây. Viết danh sách ấy ra một tờ nháp để người lớn không lúng túng giữa chừng.
- Vẽ thân cây ở giữa tờ giấy. Trẻ đặt ảnh hoặc tên mình ở gốc hay ở giữa, tuỳ trẻ thích.
- Chia hai cành lớn, một bên nội, một bên ngoại. Để trẻ chọn màu lá cho mỗi bên.
- Thêm từng người, mỗi lần thêm một người là kể một câu về người ấy.
- Để trẻ tự trang trí, kể cả khi trẻ vẽ ông nội có cái râu dài thật dài.
- Ở mặt sau hoặc tờ đi kèm, người lớn ghi tên đầy đủ, năm sinh và quan hệ, để sau này cây còn dùng được như một tư liệu.
- Treo cây ở chỗ trẻ hay nhìn thấy, ví dụ cạnh bàn học, không nhất thiết ở gian thờ.
Bước kể một câu khi dán mỗi tên là bước quan trọng nhất. Không có câu chuyện, cây gia đình chỉ là bài tập nối tên. Có câu chuyện, trẻ nhớ người ấy qua chính chuyện được kể.
Kể gì kèm mỗi cái tên
Một chuyện nhỏ, cụ thể, có hình ảnh là đủ. Trẻ không cần biết năm sinh năm mất, chỉ cần một điều để nhớ. Vài mẫu câu tự soạn:
- "Đây là cụ ông, bố của ông nội. Cụ làm nghề đóng thuyền ở làng ven sông. Ông nội kể hồi bé hay ngồi xem cụ bào gỗ, mùn gỗ bay đầy sân."
- "Đây là bà ngoại. Bà biết hát rất nhiều bài ru, mẹ con ngày nhỏ ngủ là nhờ bà hát đấy."
- "Đây là cô Mai, em gái của bố. Cô đang sống ở nước ngoài, Tết nào cô cũng gọi về chúc cả nhà."
- "Cụ bà này mẹ cũng chưa gặp bao giờ. Nhưng ông ngoại kể cụ nấu canh cua ngon nhất làng. Lần sau về quê con hỏi ông thêm nhé."
Câu cuối cho thấy một điều quan trọng: người lớn được phép nói "mẹ cũng không biết nhiều về cụ". Rồi biến điều chưa biết ấy thành một việc trẻ có thể làm, như hỏi ông bà lần tới. Nhiều trẻ thích vai "người đi hỏi chuyện" hơn hẳn vai người ngồi nghe.
Khi gia đình có hoàn cảnh riêng
Bố mẹ đã chia tay. Vẫn giữ cả hai bên trên cây, vì đó là ông bà, cô chú của trẻ. Nếu một bên ít liên lạc, chỉ cần ghi tên, không cần giải thích thêm trừ khi trẻ hỏi.
Gia đình tái hôn. Có thể vẽ thêm một cành cho bố dượng, mẹ kế và các anh chị em không cùng huyết thống mà trẻ sống cùng. Cây gia đình của trẻ là những người trẻ thương và gần gũi.
Con nuôi. Cây có thể có cả gia đình nuôi lẫn một chiếc lá riêng cho nơi trẻ được sinh ra, nếu gia đình đã nói chuyện này với trẻ. Nếu chưa, cha mẹ tự quyết thời điểm, không để việc làm cây gia đình ép phải nói.
Người thân mới mất. Vẫn đặt người ấy trên cây cùng mọi người. Nếu trẻ hỏi, trả lời ngắn và thật, ví dụ "ông đã mất rồi, nhưng ông vẫn là ông của con, và nhà mình vẫn nhớ ông". Không doạ, không nói những điều làm trẻ sợ.
Trẻ không muốn làm. Thôi, để lần khác. Cây gia đình chỉ có ý nghĩa khi trẻ muốn.
Mẫu tờ ghi chép đi kèm cây gia đình
Mặt trước là của trẻ, mặt sau hay tờ đi kèm là của người lớn. Tờ này biến bức vẽ thành một tư liệu nhỏ, nối được với gia phả của họ sau này. Mẫu tự soạn, tên giả định:
- Cây gia đình của bé Nguyễn Minh An, làm ngày ... tháng ... năm ..., khi bé ... tuổi, cùng bố Nguyễn Văn Hiền và mẹ Phạm Thị Thu.
- Bên nội: ông Nguyễn Văn Tâm, đời thứ tư chi ba họ Nguyễn, làng ven sông; bà Trần Thị Sen.
- Bên ngoại: ông Phạm Văn Lực và bà Đỗ Thị Hoa, xã D.
- Chuyện bé được nghe lần này: cụ đóng thuyền; bà ngoại hát ru.
- Điều bé muốn hỏi lần sau: cụ bà bên ngoại tên gì.
Dòng "đời thứ mấy, chi nào, họ nào" chỉ cần ghi một lần ở người gần nhất trong gia phả, như ông nội trong mẫu trên. Mười năm sau, nhìn dòng ấy là nối được ngay cây của bé vào sơ đồ của họ mà không phải hỏi lại ai.
Để cây gia đình lớn lên cùng trẻ
Cây gia đình làm một lần rồi cất đi thì nhanh bị quên. Nhiều nhà giữ một nếp nhỏ: mỗi năm, vào một dịp cố định như ngày sinh nhật của trẻ hay dịp Tết, cả nhà lấy cây ra, thêm người mới như em bé vừa sinh, anh chị họ mới cưới, và thêm một chuyện mới về một người đã có trên cây.
Đến khi trẻ lớn, khoảng mười ba, mười bốn tuổi, cây gia đình có thể nối vào gia phả của họ. Cho trẻ xem cuốn phả thật, tìm tên ông bà, tìm tên mình, xem mình là đời thứ mấy. Một số trẻ ở tuổi này thích nhận một việc nhỏ cho họ như chụp ảnh lại các trang phả, đánh máy giúp, ghi âm lời kể của ông bà. Đó là cách tự nhiên nhất để thế hệ sau tiếp nối việc giữ gia phả.
Giữ lại các phiên bản cũ của cây gia đình, có thể chụp ảnh rồi cất bản giấy. Sau mười năm, những tờ giấy với nét vẽ ngây ngô ấy trở thành một phần kỷ niệm của chính gia đình bạn. Có nhà còn đặt các phiên bản cạnh nhau trong một tập hồ sơ, xem cây lớn dần từ năm chiếc lá thành vài chục chiếc, cũng là xem đứa trẻ lớn lên qua cách nó hiểu về gia đình mình.
Lỗi người lớn hay mắc
Phần lớn các lỗi đến từ mong muốn tốt mà quá tay:
- Đưa quá nhiều đời vào cây cho trẻ nhỏ, kết quả là một tờ giấy chi chít tên trẻ không nhớ nổi ai.
- Chỉ làm bên nội, bên ngoại để trống, khiến trẻ hỏi vì sao bà ngoại không có trên cây.
- Bắt trẻ thuộc tên và năm sinh, biến một việc vui thành bài kiểm tra.
- Kể chuyện các cụ toàn chiến công, toàn đức tính lớn lao, trẻ thấy xa lạ. Chuyện nhỏ, đời thường mới làm trẻ thấy gần.
- Treo cây gia đình ở gian thờ và dặn không được đụng vào. Cây của trẻ cần ở chỗ trẻ chạm được, sửa được, thêm được.
- Sửa nét vẽ, sửa màu cho đẹp. Cây do trẻ làm thì trông như trẻ làm, và chính vì vậy mà về sau đáng giữ.
- Làm thay khi trẻ chậm. Người lớn cắt dán nhanh hơn, nhưng thứ trẻ nhớ là những gì tự tay làm.
Nếu thấy mình đang mắc một trong các lỗi trên, chỉ cần lùi lại một bước: bớt tên, thêm chuyện, để trẻ cầm bút.
Câu hỏi thường gặp
Nên làm cây gia đình cho trẻ từ mấy tuổi?
Khoảng ba bốn tuổi trẻ đã có thể dán ảnh và gọi tên ông bà, bố mẹ, anh chị em. Lúc này chỉ cần hai đời. Càng lớn trẻ càng hiểu thêm đời trên, đến khoảng chín mười tuổi có thể làm bốn đời và hỏi chuyện các cụ.
Cây gia đình cho trẻ có cần đúng như gia phả không?
Không cần. Cây gia đình chỉ chọn những người gần gũi với trẻ, có cả bên nội và bên ngoại, mỗi người kèm một chuyện nhỏ. Gia phả là nguồn để lấy tên và quan hệ cho đúng, phần còn lại tuỳ gia đình.
Trẻ hỏi về người thân đã mất trên cây gia đình thì nói thế nào?
Trả lời ngắn, thật và ấm, ví dụ ông đã mất nhưng vẫn là ông của con và cả nhà vẫn nhớ ông. Kể thêm một chuyện vui về người ấy. Tránh mọi câu làm trẻ sợ, và không ép trẻ nói tiếp nếu trẻ không muốn.
Gia đình có bố dượng, mẹ kế thì vẽ cây gia đình thế nào?
Có thể thêm một cành cho bố dượng hay mẹ kế và các anh chị em trẻ sống cùng, bên cạnh hai bên gia đình ruột. Cây của trẻ nên có những người trẻ thương và gần gũi, cách vẽ do gia đình quyết.
Có nên treo cây gia đình của trẻ ở gian thờ không?
Không nhất thiết. Cây của trẻ nên ở chỗ trẻ hay nhìn thấy và có thể thêm, sửa, như cạnh bàn học. Gian thờ dành cho việc thờ cúng; cây gia đình là đồ của trẻ và lớn lên cùng trẻ.
Làm sao để trẻ thích tìm hiểu về họ hàng?
Cho trẻ vai người đi hỏi chuyện: hỏi ông bà một câu, ghi lại, dán lên cây. Kể những chuyện nhỏ đời thường thay vì chuyện lớn lao. Và đừng biến việc này thành bài kiểm tra thuộc tên.