Lập gia phả từ đầu không bắt đầu bằng việc viết, mà bằng việc thống nhất trong họ: làm cho chi nào, ngược lên mấy đời, ai đứng ra soạn và ai được duyệt. Khi ba điều đó đã rõ, phần còn lại là hỏi chuyện người già, dựng khung các đời, kiểm chéo giữa các nhánh rồi chép thành bản đầu tiên để cả họ đọc và góp ý.
Một gia đình bình thường, chưa có tờ giấy cũ nào, làm cẩn thận thường mất từ sáu tháng đến hơn một năm cho một chi năm sáu đời. Dưới đây là tám bước theo đúng thứ tự, khung các phần của một cuốn gia phả mới, bảng việc theo tháng, mẫu biên bản họp họ duyệt bản đầu và những lỗi các nhà hay vấp khi làm lần đầu.
Trước khi bắt đầu: làm cho ai, ngược lên mấy đời
Câu hỏi đầu tiên là phạm vi. Có nhà chỉ muốn ghi từ ông nội trở xuống cho con cháu biết mặt nhau, có nhà muốn lần tới cụ thuỷ tổ đã về lập làng. Hai việc đó khác nhau rất xa: phạm vi nhỏ có thể xong trong vài tháng với vài buổi hỏi chuyện, còn phạm vi cả dòng họ cần sự đồng ý của trưởng họ, các trưởng chi và thường phải đi lại nhiều nơi.
Cách làm an toàn là bắt đầu từ chi mình cho chắc, rồi mới nối lên. Ví dụ giả định một nhà họ Nguyễn ở làng ven sông: người cháu đứng ra làm gia phả cho chi thứ ba, ghi đủ năm đời từ cụ cố trở xuống. Khi bản của chi ba đã xong và được tin, các chi khác thấy mẫu, tự nguyện góp phần của họ, và cuốn phả chung hình thành dần mà không ai thấy bị áp đặt.
Câu hỏi thứ hai là ai làm. Nên có một người soạn chính, chịu khó, viết được, kiên nhẫn ngồi nghe người già; một hoặc hai người hỗ trợ ở các nhánh xa; và một người có uy tín trong họ, thường là trưởng họ hay trưởng chi, đứng ra nói một câu để mọi người hợp tác. Người soạn không nhất thiết là người lớn tuổi nhất. Nhiều cuốn gia phả hay do một người cháu ngoài ba mươi tuổi làm, có các cụ ngồi bên chỉ dẫn.
Tám bước lập gia phả theo đúng thứ tự
Mỗi bước có một sản phẩm cụ thể. Chưa có sản phẩm của bước trước thì đừng vội sang bước sau, vì sửa ngược bao giờ cũng tốn công hơn.
- Thống nhất phạm vi và người làm. Một buổi nói chuyện với trưởng họ hoặc trưởng chi, ghi lại ba điều: chi nào, mấy đời, ai soạn. Sản phẩm: một tờ ghi chép ngắn có ngày tháng.
- Gom những gì đang có. Hỏi khắp các nhà xem ai giữ giấy tờ cũ, ảnh thờ, bài vị, sổ ghi ngày giỗ, văn bia, giấy khai sinh của người đã mất. Chụp ảnh tại chỗ, không mang bản gốc đi. Sản phẩm: một danh sách nguồn, ghi rõ ai giữ cái gì.
- Hỏi chuyện người cao tuổi. Ưu tiên các cụ lớn tuổi nhất và người từng ở lâu tại quê. Ghi âm nếu cụ đồng ý, ghi tay song song. Sản phẩm: các phiếu hỏi chuyện có tên người kể và ngày kể.
- Dựng khung các đời. Vẽ trên giấy khổ lớn một sơ đồ chỉ có tên và quan hệ, đánh số đời từ người cao nhất đã biết. Chưa ghi chi tiết ở bước này. Sản phẩm: sơ đồ khung.
- Điền chi tiết từng người. Với mỗi người trên khung, ghi tên thường gọi, tên khác nếu có, năm sinh, ngày mất theo âm lịch nếu nhà vẫn giỗ, nơi an táng, vợ hoặc chồng, các con. Chỗ nào chưa biết thì để trống và đánh dấu, không đoán.
- Kiểm chéo giữa các nhánh. Gửi phần của từng nhánh cho chính nhánh đó đọc lại. Đây là bước phát hiện nhiều sai nhất: nhầm thứ bậc anh em, nhầm con của ai, thiếu người mất sớm.
- Họp họ duyệt bản đầu. In vài bản để mọi người cầm đọc, ghi biên bản những chỗ sửa và những chỗ còn để ngỏ. Sản phẩm: biên bản có chữ ký của trưởng họ hoặc trưởng chi.
- Chép bản chính và cất giữ. Chép hoặc in bản đã duyệt, đóng thành quyển, giao một bản cho nơi thờ chung, một bản cho người soạn, và lưu một bản số ở ít nhất hai chỗ khác nhau.
Nếu họ đông, bước ba và bước năm có thể chia cho nhiều người, mỗi người lo một nhánh. Nhưng sơ đồ khung ở bước bốn chỉ nên do một người giữ, để không có hai bản khung chạy song song rồi vênh nhau.
Bộ khung các phần của một cuốn gia phả mới
Một cuốn gia phả viết hôm nay không cần dày, nhưng nên có đủ các phần dưới đây theo thứ tự. Phần nào chưa có tư liệu thì vẫn giữ đề mục và ghi "đang bổ sung" để người sau biết chỗ cần điền.
- Lời đầu sách. Vài đoạn nói vì sao làm, ai làm, làm vào năm nào, dựa vào nguồn nào. Người đời sau đọc phần này để biết nên tin chỗ nào đến đâu.
- Nguồn gốc dòng họ. Những gì được biết về người đầu tiên, quê gốc, thời điểm về làng, kể cả những chỗ chỉ là truyền khẩu, ghi rõ là truyền khẩu.
- Sơ đồ các đời. Một hoặc vài trang sơ đồ nhìn tổng thể, có số đời và tên chi.
- Phần ghi từng người. Phần dày nhất, xếp theo đời, trong mỗi đời theo chi và thứ tự anh chị em.
- Mộ phần và nơi thờ. Danh sách mộ ở đâu, nơi thờ chung ở đâu, ai đang trông nom.
- Ngày giỗ các cụ. Bảng ngày giỗ của những người các nhà vẫn giỗ, để con cháu ở xa tra.
- Phụ lục và sổ sửa đổi. Ảnh chụp tư liệu gốc, biên bản họp, và một trang ghi các lần bổ sung: ngày, người sửa, sửa gì.
Trang sổ sửa đổi thường bị bỏ qua, nhưng chính nó giúp cuốn gia phả giữ được lòng tin qua nhiều năm: ai thắc mắc vì sao tên một người đổi, lật ra là thấy lần sửa ấy do ai đề nghị và đã được họ thống nhất ở buổi nào.
Bảng việc theo tháng cho một chi năm đời
Bảng dưới đây là nhịp làm việc gợi ý cho một chi khoảng năm đời, vài chục gia đình, người soạn làm vào buổi tối và cuối tuần. Họ đông hơn thì giãn mỗi giai đoạn ra.
| Giai đoạn | Việc chính | Ai lo | Xong khi có |
|---|---|---|---|
| Tháng thứ nhất | Thống nhất phạm vi, gom tư liệu sẵn có | Người soạn và trưởng chi | Danh sách nguồn |
| Tháng thứ hai đến thứ ba | Hỏi chuyện các cụ, chụp bia mộ, ảnh thờ | Người soạn, người hỗ trợ các nhánh | Các phiếu hỏi chuyện |
| Tháng thứ tư | Dựng sơ đồ khung, đánh số đời | Người soạn | Sơ đồ khung một bản duy nhất |
| Tháng thứ năm đến thứ sáu | Điền chi tiết, gửi từng nhánh đọc lại | Người soạn và đại diện mỗi nhánh | Bản nháp đã kiểm chéo |
| Tháng thứ bảy | Họp chi duyệt bản đầu | Trưởng chi chủ trì | Biên bản họp |
| Tháng thứ tám | Chép, in, đóng quyển, lưu bản số | Người soạn | Bản chính và hai bản lưu |
Nhịp này cố ý chậm ở khâu hỏi chuyện và kiểm chéo. Phần lớn các cuốn gia phả bị cãi nhau về sau đều do làm nhanh ở hai khâu này, còn khâu chép và in thì nhanh hơn người ta tưởng.
Mẫu biên bản họp họ duyệt bản gia phả đầu tiên
Biên bản không cần cầu kỳ, nhưng phải đủ để mười năm sau người khác đọc vẫn hiểu buổi đó quyết gì. Mẫu tự soạn dưới đây dùng tên giả định, bạn thay bằng thông tin của họ mình:
- Biên bản họp chi ba họ Nguyễn, làng ven sông, xã C. Ngày họp: ngày ... tháng ... năm ...; nơi họp: nhà thờ chi.
- Chủ trì: ông Nguyễn Văn Bình, trưởng chi. Người soạn gia phả: anh Nguyễn Văn Khải. Có mặt: đại diện ... trên tổng số ... gia đình trong chi.
- Nội dung: đọc bản gia phả chi ba từ đời thứ nhất đến đời thứ sáu, bản nháp ngày ...
- Các chỗ đã thống nhất sửa: một, thứ tự anh em ở đời thứ ba đổi lại theo lời kể của bà Nguyễn Thị Hạnh; hai, bổ sung con gái út của ông ... mất năm lên ba.
- Các chỗ còn để ngỏ: năm mất của cụ đời thứ hai chưa rõ, giao anh Khải hỏi thêm nhánh ở thành phố, báo lại trong buổi họp sau.
- Quyết định: bản gia phả đã sửa theo biên bản này được dùng làm bản chính của chi. Mọi bổ sung về sau ghi vào sổ sửa đổi.
- Chủ trì ký, người soạn ký, một người đại diện các gia đình ký.
Khi điền cho họ mình, giữ nguyên hai dòng quan trọng nhất: các chỗ đã sửa và các chỗ còn để ngỏ. Biên bản chỉ ghi "đã thống nhất thông qua" mà không liệt kê gì là biên bản gần như vô dụng, vì lần sau có người hỏi thì không ai nhớ đã sửa cái gì.
Những lỗi hay gặp khi lập gia phả lần đầu
Đoán cho đủ. Thấy một ô trống thì điền năm sinh ước chừng hay tên nghe na ná. Ô trống trung thực có giá trị hơn ô đầy mà sai, vì người sau sẽ tin nó.
Chỉ ghi con trai. Nhiều nhà đã ghi đủ cả con gái, kèm chồng và con của họ ở mức tối thiểu. Ghi đủ giúp các nhánh bên ngoại tìm về nhau, và tránh cảm giác bị gạt ra khỏi họ.
Bỏ qua người mất sớm. Người mất khi còn nhỏ hay chưa lập gia đình vẫn là một người trong họ. Thiếu họ, thứ bậc anh em bị lệch và con số ghi trên các tư liệu khác không khớp.
Mỗi người giữ một bản khung. Ba người hỗ trợ tự vẽ ba sơ đồ, rồi không ai biết bản nào đúng. Một khung, một người giữ, các nhánh chỉ gửi phần bổ sung.
Mang bản gốc đi. Giấy cũ của nhà khác chỉ chụp tại chỗ. Mang về rồi thất lạc là mất lòng tin của cả nhánh.
In vội trước khi họp. In thành sách đẹp rồi mới cho mọi người đọc thì ai cũng ngại góp ý, và những chỗ sai nằm yên trong bản in.
Câu hỏi thường gặp
Gia phả nên ghi từ đời nào trở xuống?
Ghi từ người cao nhất mà họ còn biết chắc tên và quan hệ. Nếu chỉ chắc từ cụ cố thì bắt đầu ở đó, phần xa hơn ghi vào mục nguồn gốc dưới dạng truyền khẩu. Sau này tìm thêm được tư liệu thì nối lên.
Ai có quyền đứng ra lập gia phả cho một chi?
Không có quy định cứng. Thường người soạn là con cháu trong chi có thời gian và chịu khó, được trưởng chi hoặc trưởng họ đồng ý. Điều quan trọng là bản cuối được chi họp và thống nhất, không phải ai cầm bút.
Lập gia phả mất bao lâu?
Một chi khoảng năm đời, vài chục gia đình, làm vào thời gian rảnh thường mất từ sáu tháng đến một năm. Khâu tốn thời gian nhất là hỏi chuyện các cụ và đợi các nhánh đọc lại, không phải khâu viết.
Có cần in thành sách không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà chép tay vào một cuốn sổ đẹp, đặt ở nơi thờ, và lưu thêm bản số. In thành sách hợp khi họ đông và muốn mỗi gia đình có một cuốn, nhưng nên in sau khi đã họp duyệt.
Chỗ chưa rõ trong gia phả thì ghi thế nào?
Để trống và ghi chú "chưa rõ" hoặc "theo lời kể của ai, năm nào". Cách ghi này cho người sau biết chỗ đó cần tìm thêm, và không biến một lời đoán thành sự thật trên giấy.
Họ đã có gia phả cũ thì có phải lập lại từ đầu không?
Không. Hãy giữ nguyên bản cũ, nhờ người đọc hoặc dịch nếu viết bằng chữ cũ, rồi viết phần nối tiếp từ đời cuối cùng mà bản cũ ghi. Bản mới nên ghi rõ phần nào chép từ bản cũ, phần nào bổ sung.