Theo nếp phổ biến ở nhiều vùng, chỗ thờ trong nhà của người giữ việc thờ thường gồm bốn đời gần nhất: cha mẹ, ông bà, cụ và kỵ, gọi là thờ tứ đại; đến đời thứ năm, các cụ được coi là đã xa, giỗ riêng thôi tổ chức ở nhà và được nhập vào giỗ chung của chi hoặc của họ. Nhà con thứ ra ở riêng thì thường chỉ thờ cha mẹ, có khi thêm ông bà, còn các đời trên do nhà trưởng giữ.
Đó là nếp chung, không phải luật. Mỗi vùng, mỗi họ có thể làm khác, có nhà thờ ba đời, có nhà giữ đến năm đời. Bài này giải thích cách gọi từng đời theo ba miền, nghĩa của các chữ trong gia phả, câu "ngũ đại mai hoa" và chuyện "hết giỗ", rồi hướng dẫn bạn lập một danh sách người được thờ trong nhà cho rõ ràng.
Cách gọi từng đời: từ cha mẹ đến kỵ
Bảng tính từ người đứng ra giữ việc thờ. Chữ Hán Việt là cách ghi trong gia phả và các giấy tờ cũ; cách gọi thường ngày thì khác nhau theo miền.
| Đời | Quan hệ với người giữ việc thờ | Chữ trong gia phả (nam / nữ) | Gọi ở miền Bắc | Gọi ở miền Nam |
|---|---|---|---|---|
| Thứ nhất | Cha mẹ | Khảo / Tỷ | Bố, mẹ, thầy, u | Ba, má, tía, má |
| Thứ hai | Ông bà | Tổ khảo / Tổ tỷ | Ông, bà | Ông, bà |
| Thứ ba | Cha mẹ của ông bà | Tằng tổ khảo / Tằng tổ tỷ | Cụ ông, cụ bà | Ông cố, bà cố |
| Thứ tư | Ông bà của ông bà | Cao tổ khảo / Cao tổ tỷ | Kỵ ông, kỵ bà | Ông sơ, bà sơ |
| Thứ năm trở lên | Các đời xa hơn | Tiên tổ, liệt tổ | Các cụ, tổ tiên | Ông bà tổ tiên |
Miền Trung có nhiều cách gọi riêng theo từng địa phương, có nơi gần miền Bắc, có nơi gần miền Nam. Chữ "hiển" hay đặt trước khảo, tỷ trong bài vị là chữ kính xưng dành cho người đã khuất. Cách gọi thường ngày quan trọng hơn chữ Hán: trẻ con trong nhà nên biết "cụ" hay "ông cố" là ai, còn chữ trong gia phả có thể học dần.
Những chữ hay gặp khi nói về các đời
Khi đọc gia phả, nghe người già nói chuyện họ hay xem bài vị cũ, bạn sẽ gặp một số chữ Hán Việt. Hiểu mấy chữ dưới đây là đủ để theo được phần lớn câu chuyện:
- Hiển: chữ kính xưng đặt trước tên gọi người đã khuất trong bài vị, như hiển khảo là cha đã mất, hiển tỷ là mẹ đã mất.
- Thuỷ tổ: người đầu tiên của dòng họ ở vùng đất ấy, thường được thờ ở nhà thờ họ. Có họ gọi là cụ tổ hay ông tổ.
- Tiên tổ, liệt tổ: cách gọi chung các đời đã xa, không kể tên từng người.
- Chi, phái, ngành: các nhánh tách ra từ dòng chính, mỗi nhánh bắt đầu từ một người con của đời trên.
- Đích tôn: cháu trai trưởng của con trai trưởng, xưa được coi là người nối việc thờ cúng của dòng chính.
- Thừa trọng: chữ dùng khi người cháu thay cha đã mất để đứng ra lo việc tang, việc thờ của ông bà.
- Bá, thúc, cô: trong gia phả cũ, bá là anh của cha, thúc là em trai của cha, cô là chị em gái của cha.
Không cần thuộc hết. Khi đọc gia phả gặp chữ lạ, ghi lại và hỏi người lớn tuổi trong họ hoặc người biết chữ Hán Nôm. Mỗi họ có thể dùng chữ hơi khác nhau, và chính những chỗ khác ấy cho biết họ mình có nguồn gốc từ đâu.
Vì sao thờ bốn đời là phổ biến
Bốn đời là khoảng một người có thể biết mặt hoặc nghe kể trực tiếp. Một người năm mươi tuổi thường còn nhớ ông bà, nghe cha mẹ kể về cụ, và biết tên kỵ qua gia phả hoặc lời người già. Vượt quá bốn đời, người đã khuất chỉ còn là cái tên, ít ai còn nhớ khuôn mặt, tính nết hay chuyện đời.
Sách gia lễ cũ theo Nho giáo cũng đặt ra mốc bốn đời cho việc thờ trong nhà, rồi nếp này lan rộng qua nhiều thế kỷ. Ngoài lý do sách vở, còn có lý do rất thực tế: mỗi đời có hai người, bốn đời là ít nhất tám ngày giỗ riêng trong năm, chưa kể chú bác mất sớm không có con. Thờ thêm đời thì nhà giữ việc thờ không đủ sức lo.
Với gia đình hôm nay, mốc bốn đời là gợi ý hữu ích để biết mình đang giữ ai. Nhiều nhà mới chuyển ra thành phố, chỗ thờ chỉ có ảnh cha mẹ, ông bà, và người giữ việc thờ không chắc cụ, kỵ được thờ ở đâu. Câu trả lời thường là ở nhà người trưởng chi hoặc nhà thờ họ ở quê. Biết điều đó, bạn không cần tự thêm các đời xa vào chỗ thờ nhỏ của mình.
"Ngũ đại mai hoa" và chuyện "hết giỗ"
Câu "ngũ đại mai hoa" hay được người già nhắc mà ít người trẻ hiểu. Có nhiều cách giải thích. Cách hay gặp nhất cho rằng câu này nói về năm đời nối nhau như năm cánh hoa mai: từ người đang sống tính lên cha, ông, cụ, kỵ là đủ năm. Đến khi người giữ việc thờ qua đời và con mình lên thay, đời kỵ cũ trở thành đời thứ năm tính từ người thờ mới, và được đưa ra khỏi chỗ thờ trong nhà.
Việc đưa ra khỏi chỗ thờ ấy nhiều nơi gọi là "hết giỗ" hoặc "mãn giỗ". Ngày giỗ riêng của cụ kỵ đời ấy không tổ chức ở nhà nữa, bài vị hoặc tên được chuyển lên nhà thờ chi, nhà thờ họ, hoặc gộp vào ngày giỗ chung của cả chi. Người xưa không coi đó là quên mà là đưa các cụ về với hàng tổ tiên chung, để con cháu cả họ cùng nhớ chứ không còn là việc riêng của một nhà.
Mỗi họ làm việc này một khác. Có họ làm lễ riêng khi chuyển, có họ chỉ thôi làm giỗ và ghi chú trong gia phả, có họ vẫn giữ giỗ riêng vì cụ ấy là người lập nghiệp, có công lớn. Nếu nhà bạn đến lúc ấy, hãy hỏi trưởng họ hoặc trưởng chi về nếp của họ mình trước khi tự quyết.
Khi nào nhà thờ ít đời hơn hoặc nhiều đời hơn
Nhà con thứ ra ở riêng. Thường chỉ thờ cha mẹ sau khi cha mẹ mất, nhiều nhà thờ thêm ông bà. Các đời trên đã có nhà con trưởng giữ, nhà con thứ về nhà trưởng dự giỗ.
Nhà con trưởng nhưng sống ở căn hộ nhỏ. Có nhà vẫn thờ đủ bốn đời bằng một bài vị chung ghi tên các đời, có nhà chỉ đặt ảnh cha mẹ, ông bà, còn cụ kỵ gửi về nhà thờ chi ở quê. Không có cách nào sai nếu cả chi biết và đồng thuận.
Người thân mất trẻ, không có con. Chú bác, cô dì mất khi chưa lập gia đình thường được thờ ké trong chỗ thờ của anh chị em, ngày giỗ riêng hoặc gộp tuỳ nhà. Đây là lý do danh sách người được thờ trong một nhà đôi khi dài hơn bốn đời.
Họ mới lập ở vùng đất mới. Nhà của người đầu tiên chuyển đến thường giữ luôn vai trò như nhà thờ chi, thờ cả các đời trên cho đến khi họ dựng được nhà thờ riêng.
Người có công lớn với họ. Một cụ đời xa từng khai khẩn đất, dựng làng hay mở trường thường được giữ giỗ riêng lâu hơn mốc năm đời, theo quyết định của cả họ.
Lập danh sách người được thờ trong nhà mình
Nhiều người giữ việc thờ không biết chính xác mình đang thờ những ai, đến khi cần bàn với họ hàng mới lúng túng. Các bước dưới đây giúp bạn có một danh sách rõ ràng trong vài buổi:
- Chép lại những gì đang có. Ghi tên trên bài vị, ảnh, tấm ghi các đời nếu có. Chụp ảnh chỗ thờ để làm mốc.
- Hỏi người lớn tuổi nhất còn minh mẫn. Hỏi lần lượt: cụ ông, cụ bà tên gì, mất năm nào, giỗ ngày nào, mộ ở đâu, có ai mất trẻ được thờ chung không.
- Đối chiếu với gia phả của họ. Nếu họ có gia phả, nhờ người giữ gia phả xem giúp đời của nhà mình. Chỗ nào lệch thì ghi chú "theo lời ai kể".
- Xác định mốc bốn đời tính từ người giữ việc thờ. Đánh dấu những người đã vượt mốc, rồi hỏi trưởng chi xem họ mình đã đưa các cụ ấy lên nhà thờ chi hay chưa.
- Ghi ngày giỗ theo âm lịch như gia đình vẫn ghi. Không tự tính lại; nếu có hai ngày khác nhau do hai người nhớ, ghi cả hai và hỏi người giữ gia phả.
- Làm hai bản. Một bản để ở nhà giữ việc thờ, một bản gửi cho các anh chị em hoặc lưu trong nhóm chung của gia đình.
Danh sách này là việc nên làm khi người giữ việc thờ còn khoẻ. Khi có thay đổi người giữ, nó giúp người mới không phải bắt đầu từ trí nhớ đứt quãng của mỗi người.
Mẫu danh sách và lỗi hay gặp
Một mẫu trình bày gọn mà nhiều gia đình dùng, bạn chép theo rồi thay bằng thông tin nhà mình:
- Danh sách người được thờ tại nhà ông Nguyễn Văn An (con trưởng, chi hai, họ Nguyễn ở xã C), lập ngày rằm tháng Bảy năm Ất Tỵ.
- Đời thứ nhất: hiển khảo Nguyễn Văn Bình, mất năm 2019, giỗ mùng 8 tháng Ba; hiển tỷ Lê Thị Hoa, mất năm 2022, giỗ 20 tháng Mười. Mộ tại nghĩa trang xã C.
- Đời thứ hai: tổ khảo Nguyễn Văn Cảnh, giỗ 12 tháng Chạp; tổ tỷ Phạm Thị Lụa, giỗ mùng 3 tháng Sáu.
- Đời thứ ba, thứ tư: theo gia phả chi hai, trang 14 đến 16.
- Người thờ chung: chú Nguyễn Văn Định, mất năm 1972 lúc mười chín tuổi, chưa lập gia đình, giỗ ngày 27 tháng Tư.
- Ghi chú: ngày giỗ của tổ tỷ có hai cách nhớ, bà cô kể mùng 3, gia phả ghi mùng 5; đang hỏi lại trưởng chi.
Lỗi hay gặp nhất là chỉ ghi tên mà quên quan hệ, nên mười năm sau không ai biết "cụ Cảnh" là ông nội hay ông chú. Lỗi thứ hai là bỏ qua người mất trẻ, vì họ không có con cháu trực tiếp để nhắc. Lỗi thứ ba là tự tính lại ngày giỗ theo năm dương lịch rồi ghi đè lên bản cũ. Giữ nguyên cách ghi của gia đình, thêm chú thích nếu cần.
Câu hỏi thường gặp
Thờ tứ đại là thờ những ai?
Thờ tứ đại là thờ bốn đời gần nhất tính từ người giữ việc thờ: cha mẹ, ông bà, cụ và kỵ, mỗi đời cả ông và bà. Ở miền Nam đời thứ ba và thứ tư thường gọi là ông bà cố và ông bà sơ.
Ngũ đại mai hoa có nghĩa là phải bỏ thờ các cụ đời thứ năm không?
Không phải bỏ quên. Theo cách hiểu phổ biến, đến đời thứ năm các cụ được đưa ra khỏi chỗ thờ riêng trong nhà và nhập vào việc thờ chung của chi hoặc họ. Mỗi họ có nếp riêng, bạn nên hỏi trưởng họ trước khi làm.
Nhà con thứ có được thờ ông bà nội không?
Được. Không có quy định cấm. Phần đông nhà con thứ thờ cha mẹ sau khi cha mẹ mất, còn ông bà do nhà trưởng thờ chính. Nếu nhà con thứ muốn thờ thêm ông bà, nên báo với nhà trưởng để cả nhà cùng hiểu, tránh cảm giác tranh phần.
Có cần ghi đủ tên các đời lên bài vị không?
Tuỳ nếp nhà. Có nhà dùng bài vị riêng từng người, có nhà dùng một bài vị chung ghi các đời, có nhà chỉ đặt ảnh. Điều quan trọng hơn là có một danh sách rõ ràng, ghi tên, quan hệ và ngày giỗ, để con cháu sau này biết đang thờ ai.
Người mất trẻ chưa có gia đình thì ai thờ?
Thường do anh chị em ruột hoặc nhà giữ việc thờ cha mẹ của người ấy thờ chung. Ngày giỗ có thể làm riêng hoặc gộp vào một ngày giỗ khác, tuỳ gia đình bàn. Nên ghi rõ trong danh sách để đời sau không bỏ sót.
Không biết tên cụ kỵ thì có thờ được không?
Được. Nhiều nhà thờ chung "các cụ, tổ tiên nội ngoại" khi không còn biết tên cụ thể. Nếu muốn tìm lại, hãy hỏi người già trong họ, xem gia phả, bia mộ cũ hoặc giấy tờ đất đai cũ, rồi bổ sung vào danh sách khi đã chắc chắn.