Phần lớn những điều người ta truyền tai nhau là "bắt buộc" trong thờ cúng tổ tiên thật ra chỉ là nếp của một vùng, một nhà, hoặc do người bán đồ, người làm dịch vụ nói thêm. Thờ cúng tổ tiên không có luật chung, không có sách quy định thống nhất; cái cốt lõi chỉ là nhớ người đã khuất, có ngày tưởng nhớ và con cháu sum họp.
Bài dưới đây gom những hiểu lầm hay gặp thành bốn nhóm: về người được thờ và người giữ việc thờ, về hình thức, về đức tin, và về người trẻ. Mỗi nhóm có giải thích ngắn. Cuối bài là các bước kiểm một lời khuyên về thờ cúng trước khi làm theo và vài câu bạn có thể dùng khi người thân tin một điều chưa đúng.
Vì sao hiểu lầm về thờ cúng lan nhanh
Có ba lý do chính. Thứ nhất, thờ cúng tổ tiên được truyền bằng miệng và bằng việc làm, không qua sách chung. Mỗi người học từ cha mẹ mình, rồi coi cách nhà mình là cách đúng. Khi hai người từ hai vùng gặp nhau, mỗi bên đều tin cách của mình là chuẩn.
Thứ hai, chuyện thờ cúng gắn với nỗi lo: lo làm sai thì có lỗi với cha mẹ, lo người khác chê. Nỗi lo khiến người ta dễ tin những lời khẳng định chắc nịch, nhất là khi lời ấy đến từ người tự nhận là am hiểu. Một câu "phải thế này mới đúng" được tin nhanh hơn một câu "mỗi nhà một khác".
Thứ ba, trên mạng có rất nhiều bài viết, đoạn phim ngắn về thờ cúng do người bán hàng làm ra. Không phải tất cả đều sai, nhưng không ít bài phóng đại những điều phải sắm, phải làm, vì đó là thứ họ bán. Đọc những bài ấy, nhiều gia đình trẻ thấy mình thiếu đủ thứ và lo lắng không cần thiết.
Hiểu ba lý do này giúp bạn bình tĩnh hơn khi nghe một lời khẳng định mới: trước khi lo, hãy hỏi lời ấy từ đâu ra.
Nhóm hiểu lầm về người được thờ và người giữ việc thờ
"Chỉ con trai trưởng mới được thờ cúng." Con trai trưởng thường được giao giữ chỗ thờ chính theo nếp xưa, nhưng không có nghĩa con thứ, con gái không được thờ. Con thứ thờ cha mẹ ở nhà riêng là chuyện rất thường gặp; con gái giữ việc thờ khi gia đình thống nhất cũng vậy.
"Con gái đã lấy chồng thì không được thờ cha mẹ đẻ." Không có quy định nào cấm. Nhiều nhà chỉ có con gái, và con gái giữ việc thờ là cách để cha mẹ có người nhớ. Điều cần là sự đồng thuận của hai bên gia đình.
"Con dâu không được đụng đến chỗ thờ nhà chồng." Ở phần lớn gia đình, con dâu là người lo phần lớn việc chuẩn bị ngày giỗ, ngày Tết. Có nhà có nếp riêng về việc ai thắp hương chính, nhưng không có lệ chung cấm con dâu.
"Người mất trẻ, chưa có gia đình thì không được thờ." Người mất trẻ vẫn được anh chị em hoặc cha mẹ thờ chung trong nhà theo nếp nhiều nơi. Ghi tên họ vào danh sách người được thờ để đời sau không quên.
"Con nuôi không được thờ cha mẹ nuôi." Nhiều gia đình coi con nuôi như con đẻ, và con nuôi giữ việc thờ cha mẹ nuôi là chuyện tự nhiên. Pháp luật cũng công nhận quan hệ cha mẹ con giữa cha mẹ nuôi và con nuôi khi việc nuôi con nuôi được đăng ký.
Nhóm hiểu lầm về hình thức
Nhóm này gây tốn kém và mệt mỏi nhiều nhất, vì nó gắn với tiền bạc và công sức. Bảng dưới đặt hiểu lầm cạnh thực tế và một gợi ý làm cho nhẹ:
| Hiểu lầm | Thực tế | Gợi ý |
|---|---|---|
| Mâm cỗ càng to càng thể hiện lòng hiếu | Ca dao còn chê cảnh sống không chăm mà chết làm cỗ to; lòng hiếu nằm ở việc nhớ và sum họp | Làm vừa sức, giữ món cha mẹ thích, mời đúng người thân |
| Ở nhà thuê, chung cư thì không thờ được | Rất nhiều gia đình thờ cúng gọn trong căn hộ, nhà thuê | Hỏi nếp nhà và nội quy toà nhà; giữ ảnh, ngày giỗ là đủ phần cốt lõi |
| Cả nước phải làm theo một cách thống nhất | Mỗi vùng, mỗi họ một nếp; không có chuẩn chung | Hỏi người lớn trong họ về nếp của họ mình |
| Đồ thờ phải đắt, phải đủ bộ mới được | Người xưa thờ bằng những gì nhà có; điều cần là sạch sẽ, trang nghiêm | Sắm dần, ưu tiên thứ dùng thường xuyên |
| Đã thờ thì không được thay đổi gì | Nhiều gia đình đã điều chỉnh khi chuyển nhà, khi đổi người giữ việc thờ | Thay đổi có bàn bạc, có báo người lớn trong họ |
Ví dụ giả định: một cặp vợ chồng trẻ ở thành phố vay tiền để làm giỗ đầu cho bố thật lớn vì sợ họ hàng chê. Sau giỗ, hai người mất nhiều tháng để trả nợ, còn người mẹ thì buồn vì thấy con vất vả. Một bữa giỗ vừa sức, đủ người thân, có ảnh bố và vài món bố thích, đã đủ trọn ý.
Nhóm hiểu lầm về đức tin
"Thờ cúng tổ tiên là mê tín." Nhớ ơn người đã khuất là một nếp văn hoá có ở rất nhiều dân tộc. Nó chỉ trở thành mê tín khi bị dùng để doạ nạt, ép buộc hoặc làm tiền. Một gia đình thắp hương cho cha mẹ ngày giỗ, kể cho con nghe về ông bà, không có gì là mê tín.
"Theo đạo khác thì phải bỏ nhớ ông bà." Người theo các đạo khác nhau đều có cách tưởng nhớ cha mẹ, ông bà của mình. Hình thức có thể khác, như có nhà không thắp hương mà làm buổi tưởng niệm, nhưng việc nhớ thì không đạo nào yêu cầu bỏ.
"Không làm đủ lễ thì sẽ gặp chuyện xấu." Đây là hiểu lầm gây áp lực nhiều nhất, nhất là với người trẻ đang gặp khó khăn. Nếp thờ tổ tiên theo cách các cụ xưa giảng là nếp của lòng biết ơn, không phải một giao kèo đổi lễ lấy may. Gia đình nào gặp chuyện cũng nên tìm nguyên nhân thật của chuyện ấy, như sức khoẻ, công việc, tiền bạc, và giải quyết bằng việc làm cụ thể.
Khi nghe ai đó gắn một chuyện không may với việc "chưa lo đủ cho ông bà", bạn có quyền hỏi lại nhẹ nhàng: điều ấy dựa vào đâu, và người nói có lợi gì nếu nhà mình làm theo.
Nhóm hiểu lầm về người trẻ
Người trẻ thường bị coi là "không quan tâm" đến thờ cúng, và chính họ cũng có những hiểu lầm khiến mình đứng ngoài. Vài điều hay gặp:
- "Thờ cúng là việc của người già." Nhiều việc trong nếp thờ hợp với người trẻ hơn: ghi âm lời ông bà kể, số hoá ảnh cũ, lập danh sách ngày giỗ, giữ liên lạc với họ hàng ở xa qua nhóm chat.
- "Không biết làm đúng thì thôi không làm." Không ai biết hết. Người giữ việc thờ ở mọi nhà đều học dần từ cha mẹ. Hỏi là cách học, và người lớn thường rất vui khi được hỏi.
- "Thờ cúng chỉ là chuyện ngày giỗ, ngày Tết." Ngày giỗ chỉ là những mốc. Phần lớn nếp nhớ ông bà diễn ra trong những việc nhỏ như kể chuyện, giữ kỷ vật, giữ lời dặn.
- "Phải tin vào điều siêu nhiên mới thờ cúng được." Nhiều người giữ nếp thờ vì tình cảm và vì gia đình, không cần một niềm tin cụ thể nào. Điều ấy được phần đông gia đình chấp nhận.
Nếu bạn là người trẻ và muốn góp phần, hãy chọn một việc cụ thể và nhận làm hẳn, như giữ danh sách ngày giỗ hai bên hay số hoá album ảnh của ông bà. Một việc nhận làm đến nơi có giá trị hơn nhiều lời hứa chung chung.
Kiểm một lời khuyên về thờ cúng trước khi làm theo
Khi đọc hoặc nghe một lời khuyên kiểu "phải làm thế này", bạn có thể tự hỏi lần lượt mấy câu dưới đây. Mất chưa đến năm phút mà tránh được nhiều tốn kém:
- Ai nói? Người lớn trong họ, người am hiểu nếp vùng mình, hay người đang bán hàng, bán dịch vụ liên quan?
- Có đúng với nếp nhà mình không? Hỏi cha mẹ, cô dì chú bác: nhà mình xưa nay có làm thế không.
- Có tốn kém vượt sức không? Nếu phải vay mượn, bán tài sản để làm, đó là dấu hiệu nên dừng lại.
- Có dựa vào việc doạ không? Lời khuyên đi kèm câu "không làm thì sẽ…" thường không đến từ lòng biết ơn.
- Có làm ai trong nhà khó xử không? Nếu làm theo khiến người khác đạo, người già yếu hay trẻ nhỏ phải chịu điều không hợp, hãy cân nhắc lại.
- Có phần cốt lõi không? Việc ấy có giúp nhà mình nhớ người đã khuất, sum họp con cháu không? Nếu không, có thể bỏ qua.
Khi vẫn phân vân, chọn cách giản dị hơn. Làm ít mà thật lòng không bao giờ là lỗi; làm nhiều mà mệt mỏi, giận dỗi thì đi ngược ý của nếp thờ.
Câu nên nói khi người thân tin một điều chưa đúng
Đính chính một hiểu lầm với người lớn tuổi cần khéo. Mấy mẫu lời dưới đây giữ được sự kính trọng mà vẫn nói rõ ý:
- Khi mẹ lo mâm giỗ chưa đủ to: "Mẹ ơi, bố thương mẹ, chắc bố chỉ mong cả nhà về đủ. Mình làm mấy món bố thích thôi mẹ nhé, phần còn lại để con lo."
- Khi bác trong họ nói nhà con thứ không được thờ cha mẹ: "Dạ, cháu vẫn về nhà anh cả dự giỗ chính. Ở nhà cháu chỉ để ảnh bố mẹ cho các cháu nhỏ nhớ mặt ông bà ạ."
- Khi người thân lo chuyện không may vì "chưa lo đủ lễ": "Con hiểu cô lo. Nhưng chuyện của em là do công việc, để con giúp em tìm cách. Ông bà thương con cháu thì chỉ mong con cháu bình an."
- Khi bạn đời tin một bài đọc trên mạng: "Anh đọc lại xem ai viết bài ấy, mình hỏi thử mẹ xem nhà mình có làm vậy không rồi tính."
Điểm chung của các mẫu là không nói "sai rồi" mà đưa ra một cách làm thay thế, và luôn có một câu tỏ lòng kính trọng người nghe. Người lớn tuổi đổi ý dễ hơn khi họ không cảm thấy bị dạy.
Câu hỏi thường gặp
Thờ cúng tổ tiên có quy định chung nào bắt buộc không?
Không có quy định chung bắt buộc về cách thờ. Mỗi vùng, mỗi họ, mỗi nhà có nếp riêng. Pháp luật chỉ có một số quy định liên quan như tài sản dành cho thờ cúng, an toàn cháy nổ, nội quy nơi ở, còn nghi lễ là chuyện của gia đình.
Không có điều kiện làm giỗ lớn thì có sao không?
Không sao. Nhiều gia đình làm giỗ rất gọn, chỉ có người trong nhà, vài món người đã khuất thích và một nén hương. Điều đọng lại là việc nhớ và con cháu sum họp, không phải số mâm cỗ.
Có nên tin những bài viết hướng dẫn thờ cúng trên mạng không?
Đọc để tham khảo thì được, nhưng nên xem ai viết và họ có bán gì liên quan không. Đối chiếu với nếp nhà mình bằng cách hỏi người lớn trong họ. Bài nào doạ nạt hoặc buộc phải sắm nhiều thứ thì nên dè dặt.
Người trẻ không tin chuyện cõi âm thì có nên thờ cúng không?
Đó là lựa chọn của mỗi người. Nhiều người trẻ vẫn giữ nếp thờ vì tình cảm với cha mẹ, ông bà và vì gia đình, không cần một niềm tin cụ thể. Phần cốt lõi là nhớ và giữ sợi dây với gia đình.
Làm sao nói với cha mẹ khi thấy họ tốn kém quá nhiều cho việc cúng lễ?
Chọn lúc riêng, nói bằng sự quan tâm đến sức khoẻ và tiền bạc của cha mẹ chứ không chê việc làm. Đề nghị cụ thể một cách gọn hơn và nhận phần việc về mình, để cha mẹ thấy con không bỏ mà chỉ muốn đỡ cho cha mẹ.
Thay đổi cách thờ của nhà mình có phải là bất kính không?
Không nhất thiết. Nhiều nếp đã thay đổi qua các đời theo hoàn cảnh. Thay đổi có bàn bạc với người trong nhà, có báo với người lớn trong họ và giữ được phần cốt lõi thì phần đông gia đình chấp nhận.