Một bản tiểu sử ngắn cho người đã khuất chỉ cần gọn trong một trang, chừng bốn trăm đến sáu trăm chữ: tên gọi và năm sinh năm mất, quê quán, những mốc lớn của đời người, công việc đã làm, tính nết qua một hai chuyện thật, và những người con cháu nối tiếp. Viết bằng giọng của người trong nhà, kể việc chứ không chất tính từ, thì đọc lên ai cũng nhận ra đúng là ông, là bà, là cha mẹ mình.
Phần dưới đây đi từ chuyện bản tiểu sử dùng vào đâu, khung bảy phần, cách hỏi người lớn tuổi để lấy chất liệu, đến hai mẫu điền sẵn cho một người bà và một người cha, cách sửa mẫu cho hợp nhà mình và những lỗi hay làm bản viết trở nên chung chung. Bạn không cần giỏi văn, chỉ cần chịu khó hỏi và ghi đúng.
Bản tiểu sử ngắn dùng vào việc gì trong nhà
Nhiều gia đình chỉ nghĩ tới chuyện viết về người đã khuất khi cần đọc trong lễ tang, rồi sau đó bản viết vội ấy nằm im trong ngăn kéo. Thật ra một bản tiểu sử được viết cẩn thận còn dùng được ở nhiều chỗ khác, và chính vì dùng lâu dài nên đáng bỏ công làm cho đúng.
Chỗ dùng thứ nhất là gia phả. Gia phả thường chỉ ghi tên, đời, năm mất, nơi an táng; một đoạn tiểu sử kèm theo giúp đời sau biết người ấy từng sống ra sao, làm nghề gì, đi qua những năm tháng nào. Chỗ thứ hai là những buổi con cháu sum họp: người trưởng nhà đọc lại vài dòng về ông bà cho các cháu nhỏ nghe, ngắn thôi, mà các cháu nhớ được ông mình từng chèo đò hay từng dạy học. Chỗ thứ ba là gửi cho người con, người cháu ở xa, nhất là những cháu lớn lên ở thành phố hoặc nước ngoài, chưa từng gặp người đã mất.
Ngoài ra bản tiểu sử còn đi kèm album ảnh gia đình, kèm trang tưởng niệm trực tuyến nếu nhà bạn lập, hoặc in ra một tờ cất trong hộp kỷ vật. Một bản viết, nhiều chỗ dùng, nên viết một lần cho đầy đủ rồi rút gọn khi cần, thay vì mỗi dịp lại viết lại từ đầu và mỗi bản nói một kiểu.
Khung một trang: bảy phần nên có
Khung dưới đây áp được cho hầu hết người đã khuất, dù là cụ ông ngoài chín mươi hay người cha mất sớm. Độ dài ghi bên cạnh là gợi ý để cả bản không vượt quá một trang.
| Phần | Viết gì | Độ dài gợi ý |
|---|---|---|
| 1. Tên và năm | Họ tên đầy đủ, tên thường gọi trong nhà, năm sinh, năm mất, hưởng thọ bao nhiêu tuổi | Một đến hai câu |
| 2. Quê và gốc gác | Sinh ở đâu, con thứ mấy trong nhà, cha mẹ làm gì | Hai đến ba câu |
| 3. Những mốc lớn | Đi học, lập gia đình, chuyển nơi ở, những năm khó khăn của cả nhà | Một đoạn ngắn |
| 4. Công việc | Làm nghề gì, ở đâu, bao lâu, việc gì người ấy tự hào | Một đoạn ngắn |
| 5. Tính nết qua chuyện thật | Một hai câu chuyện nhỏ cho thấy người ấy là người thế nào | Một đoạn, phần quan trọng nhất |
| 6. Con cháu | Mấy người con, các cháu chắt, ai đang giữ nếp nhà | Hai câu |
| 7. Lời người ở lại | Một câu con cháu muốn nói, giọng giản dị | Một câu |
Phần năm là chỗ phân biệt bản tiểu sử sống với bản lý lịch. Nếu phải cắt bớt cho vừa trang, hãy cắt ở phần ba và phần bốn, đừng cắt chuyện thật.
Hỏi ai và hỏi gì để có chất liệu
Người viết thường là con hoặc cháu, và hay ngạc nhiên vì mình biết về ông bà ít đến thế. Chất liệu nằm rải rác ở nhiều người, nên hỏi theo nhóm và ghi lại ngay:
- Người bạn đời còn sống hoặc anh chị em ruột của người đã mất: hỏi về tuổi trẻ, quê cũ, năm lấy nhau, những lần chuyển nhà. Câu mở dễ trả lời: "Hồi bà mới về làm dâu, nhà mình ở chỗ nào hả ông?"
- Các con, theo thứ tự lớn bé: người con cả nhớ những năm khó, người con út nhớ những năm cha mẹ đã nhàn. Ghép lại mới đủ một đời.
- Bạn cũ, đồng nghiệp, hàng xóm lâu năm: họ nhớ những chuyện con cháu không biết, như ông từng gánh hộ ai đoạn đường lở, bà từng đỡ đẻ cho nửa xóm.
- Giấy tờ trong nhà: giấy khai sinh, quyết định nghỉ hưu, thư từ, sổ ghi chép, mặt sau các tấm ảnh. Năm tháng ghi trên giấy giúp sửa những chỗ trí nhớ lẫn.
- Câu hỏi về tính nết: "Ông giận thì thế nào? Ông hay nói câu gì? Có lần nào ông làm cả nhà bất ngờ không?" Ba câu này thường cho ra chuyện thật nhiều nhất.
Ghi lại cả những chỗ các người kể nói khác nhau. Khi chưa rõ, viết "khoảng năm" hoặc "theo lời bà kể" thay vì chọn đại một con số rồi để đời sau tin là đúng.
Mẫu tiểu sử cho một người bà, giọng gia đình
Mẫu sau viết cho một người bà giả định, dài khoảng bốn trăm chữ. Những chi tiết là tưởng tượng, bạn thay bằng chuyện thật của nhà mình.
"Bà Nguyễn Thị Hạnh, trong nhà quen gọi là bà Hai, sinh năm 1934 ở một làng ven sông thuộc xã C, mất năm 2021, hưởng thọ tám mươi bảy tuổi. Bà là con thứ hai trong một nhà làm ruộng có năm anh chị em. Mười chín tuổi bà lấy ông, về ở căn nhà ba gian đầu xóm. Những năm ông đi làm xa, một mình bà nuôi bốn người con, ngày cấy thuê, tối dệt chiếu. Bà không biết chữ nhiều nhưng thuộc lòng ngày sinh của từng đứa cháu. Con cháu nhớ nhất cái nếp của bà: ai về nhà, dù trưa hay tối, bà cũng hỏi câu đầu tiên là "ăn gì chưa", rồi mới hỏi chuyện khác. Năm làng bị lụt, bà mở nhà cho ba gia đình hàng xóm ở nhờ suốt một tháng. Bà để lại bốn người con, mười một cháu và năm chắt. Con cháu ghi lại mấy dòng này để các cháu sinh sau biết bà của mình từng sống hiền và tháo vát như thế."
Để ý rằng mẫu không dùng chữ "đảm đang", "hy sinh", "tấm gương". Thay vào đó là việc cụ thể: cấy thuê, dệt chiếu, mở nhà cho hàng xóm. Người đọc tự rút ra tính từ, và nhờ vậy lời khen không bị sáo.
Mẫu ngắn cho một người cha, dùng trong gia phả
Gia phả cần bản ngắn hơn, chừng một trăm rưỡi đến hai trăm chữ, giọng trang nghiêm và đủ mốc. Mẫu dưới đây dành cho một người cha giả định:
"Ông Trần Văn Bình, đời thứ mười hai chi hai, sinh năm 1950, mất năm 2019, hưởng thọ sáu mươi chín tuổi. Con trai thứ ba của ông Trần Văn Lộc và bà Lê Thị Mai. Thuở nhỏ học ở trường làng, sau theo học nghề mộc. Năm 1974 lập gia đình với bà Phạm Thị Thu, người cùng xã. Làm thợ mộc gần bốn mươi năm, nhiều nhà trong xóm còn giữ bộ bàn ghế do ông đóng. Tính ông ít lời, cẩn thận, việc gì nhận là làm cho xong. Ông có ba người con: Trần Văn An, Trần Thị Hoa, Trần Văn Khang, và sáu cháu nội ngoại. Phần mộ đặt tại nghĩa trang xã C, khu B."
Khác với bản gia đình, bản gia phả ghi rõ đời thứ mấy, chi nào, tên cha mẹ, tên bạn đời và đủ tên các con, vì đời sau sẽ dùng nó để nối các nhánh. Chuyện tính nết chỉ giữ một câu. Nếu nhà bạn có quy ước riêng, ví dụ ghi cả tên chữ hay chức sắc trong làng, hãy hỏi người đang giữ gia phả để viết cho khớp với các trang trước.
Sửa mẫu cho đúng người nhà mình
Đổi giọng theo người. Người hay đùa thì bản viết có thể có một câu vui, như ông hay trêu các cháu bằng cách giấu dép. Người nghiêm thì giữ câu chữ chừng mực. Bản tiểu sử giống người thì mới đọc được lâu.
Giữ cách gọi trong nhà. Nếu cả họ gọi bà là "bà Hai" hay ông là "ông giáo", ghi cách gọi ấy ngay câu đầu. Đời sau đọc gia phả gặp tên thật mà không biết tên gọi thì khó nối với chuyện kể.
Ghi năm theo một kiểu. Dùng năm dương lịch cho mọi mốc, ai cần năm âm lịch thì ghi trong ngoặc ở mốc sinh và mất. Trộn hai kiểu lẫn lộn là nguồn nhầm lẫn lớn nhất khi đối chiếu sau này.
Nhắc đúng mọi người con. Kể cả người con đã mất sớm, người con ở xa ít liên lạc, người con riêng. Bản tiểu sử là của cả nhà, sót tên một người là làm người ấy chạnh lòng.
Để người thân đọc trước khi chốt. Gửi bản nháp cho người bạn đời, các con, một người cao tuổi trong họ. Mỗi người sửa một chỗ, bản cuối sẽ đúng hơn nhiều, và không ai thấy mình bị bỏ ra ngoài.
Lỗi hay gặp khi viết tiểu sử người đã khuất
Những lỗi dưới đây làm bản tiểu sử nghe như bài điếu văn chép lại, hoặc gây hiểu lầm cho đời sau:
| Lỗi | Hậu quả | Cách sửa |
|---|---|---|
| Toàn tính từ: hiền hậu, mẫu mực, hết lòng | Ai đọc cũng thấy giống người khác | Thay mỗi tính từ bằng một việc làm cụ thể |
| Đoán năm tháng cho đủ | Đời sau tin là thật, đối chiếu sai | Ghi "khoảng năm" hoặc "theo lời kể" |
| Kể chuyện riêng tư, chuyện bất hoà | Làm người còn sống khó xử | Để chuyện ấy ngoài bản viết chung |
| Quá dài, kể như hồi ký | Không ai đọc hết, không dùng được cho gia phả | Giữ một trang, phần dư để vào sổ chuyện nhà |
| Chỉ một người viết, không ai xem lại | Sai tên, sót người, lệch thứ tự | Gửi ít nhất ba người thân đọc trước |
Viết xong, cất một bản giấy cùng gia phả và một bản số trong thư mục chung của gia đình. Mỗi khi có thêm chi tiết mới, sửa vào bản số và ghi ngày sửa ở cuối.
Câu hỏi thường gặp
Tiểu sử người đã khuất nên dài bao nhiêu?
Bản dùng trong gia đình gọn trong một trang, khoảng bốn trăm đến sáu trăm chữ. Bản đưa vào gia phả ngắn hơn, chừng một trăm rưỡi đến hai trăm chữ, ghi đủ đời, chi, tên cha mẹ, bạn đời và các con.
Ai trong nhà nên đứng ra viết tiểu sử?
Thường là người con hoặc người cháu viết tốt và có thời gian hỏi han, không nhất thiết là con trưởng. Quan trọng là người viết chịu khó hỏi nhiều người và gửi bản nháp để cả nhà cùng xem lại.
Không nhớ rõ năm sinh của ông bà thì ghi thế nào?
Ghi theo giấy tờ còn giữ được, nếu không có thì ghi "khoảng năm" kèm nguồn, ví dụ theo lời bà kể. Đừng tự chọn một năm cho tròn, vì đời sau sẽ coi con số ấy là chắc chắn.
Có nên nhắc chuyện buồn hay những năm khó khăn trong tiểu sử không?
Có thể nhắc ngắn gọn những năm khó mà cả nhà đã cùng đi qua, vì đó là một phần đời người. Chuyện riêng tư, chuyện bất hoà giữa người còn sống thì nên để ngoài bản viết chung.
Viết tiểu sử cho người mất khi còn trẻ có gì khác?
Đời ngắn thì ít mốc, nên dành chỗ nhiều hơn cho tính nết, sở thích, bạn bè và điều người ấy đang theo đuổi. Viết nhẹ nhàng, không kể chi tiết lúc mất, để người thân đọc lại mà không quá đau lòng.
Bản tiểu sử nên cất ở đâu?
Một bản giấy cất cùng gia phả hoặc hộp kỷ vật, một bản số trong thư mục chung của gia đình mà ít nhất hai người giữ quyền mở. Khi có thêm chi tiết, sửa bản số và ghi ngày sửa ở cuối.