Thờ cúng tổ tiên là nếp tưởng nhớ những người cùng dòng máu đã khuất, từ cha mẹ, ông bà đến các đời xa hơn, bằng một chỗ thờ trong nhà, những ngày giỗ, ngày Tết và việc giữ gìn gia phả, mộ phần. Phần cốt lõi của nó không nằm ở mâm lễ hay đồ thờ, mà ở ý thức rằng mình là một khúc trong một dòng chảy dài: có người đi trước, có người đi sau.
Ở góc văn hoá, đây là một tín ngưỡng dân gian gắn với gia đình và dòng họ, tồn tại song song với các tôn giáo mà người Việt theo. Bài dưới đây đi qua ba cấp thờ, nguồn gốc theo cách các nhà nghiên cứu văn hoá thường mô tả, những ý nghĩa mà các gia đình hôm nay còn giữ, và vài câu giải thích gọn để bạn dùng khi con cháu, bạn bè hay người nước ngoài hỏi "nhà mình thờ cúng để làm gì".
Thờ cúng tổ tiên gồm những việc gì
Nhiều người nghĩ thờ cúng tổ tiên chỉ là thắp hương mỗi rằm, mùng một. Thật ra trong nếp của phần đông gia đình Việt, nó là một chuỗi việc rải ra suốt năm và suốt đời người. Có chỗ thờ cố định trong nhà, nơi đặt ảnh hoặc bài vị của người đã khuất. Có những ngày nhớ riêng từng người, tức ngày giỗ. Có những dịp cả nhà cùng nhớ chung, như Tết, Thanh minh, ngày rằm tháng Bảy theo nếp từng vùng. Có việc chăm mộ phần. Có việc ghi chép, kể lại để đời sau biết mình từ đâu đến.
Ngoài các việc có hình thức ấy, còn một lớp việc không ai gọi là thờ cúng nhưng thật ra cùng một gốc: con cháu đi xa về thì vào thắp nén hương báo một câu, nhà có người thi đỗ, lấy vợ, sinh con thì "báo với ông bà", gia đình gặp chuyện lớn thì ngồi lại trước chỗ thờ mà bàn. Tức là chỗ thờ trở thành trung tâm của những khoảnh khắc quan trọng trong nhà.
Nói gọn, thờ cúng tổ tiên là cách một gia đình giữ người đã khuất ở lại trong đời sống của người còn sống, bằng chỗ đặt, ngày nhớ, lời kể và việc làm. Cách làm cụ thể thì mỗi vùng, mỗi nhà một khác, và chính sự khác ấy là bình thường.
Ba cấp thờ: gia đình, dòng họ và cộng đồng
Người Việt thờ tổ tiên ở ba cấp lồng vào nhau. Hiểu ba cấp này giúp bạn khỏi lẫn chuyện nhà với chuyện họ, chuyện họ với chuyện làng.
| Cấp | Thờ ai | Ở đâu | Thường do ai lo |
|---|---|---|---|
| Gia đình | Cha mẹ, ông bà, thường đến ba bốn đời gần | Chỗ thờ trong nhà ở | Người con được cả nhà giao giữ việc thờ, thường ở cùng hoặc ở gần nơi cha mẹ sống |
| Chi, phái trong họ | Ông tổ của một nhánh và các đời đã xa | Nhà thờ chi hoặc nhà của người trưởng chi | Người trưởng chi cùng các gia đình trong chi |
| Dòng họ | Thuỷ tổ, tức người đầu tiên của họ ở vùng đất ấy, và các đời đã ra khỏi phạm vi thờ trong nhà | Nhà thờ họ, từ đường | Trưởng họ và ban liên lạc hoặc hội đồng gia tộc |
| Làng, cộng đồng | Người có công lập làng, các vị được tôn làm thành hoàng | Đình làng, miếu | Cả làng, theo hương ước và nếp làng |
| Quốc gia | Các vua Hùng, coi như tổ chung của cả dân tộc | Đền thờ và các ngày lễ chung | Cộng đồng rộng, do chính quyền và nhân dân cùng tổ chức |
Phần lớn gia đình chỉ trực tiếp lo cấp đầu, còn cấp chi và họ thì góp sức theo khả năng. Một người ở thành phố có thể không bao giờ vào đình làng quê nội, nhưng vẫn là một phần của chuỗi ba cấp ấy qua tên họ mình mang. Các cấp thờ ở làng và quốc gia mang màu sắc lễ hội cộng đồng nhiều hơn; bài này chỉ đi sâu ở cấp gia đình và dòng họ.
Nếp thờ cúng tổ tiên từ đâu mà có
Các nhà nghiên cứu văn hoá thường mô tả nếp thờ tổ tiên của người Việt có gốc rất sớm, từ thời cư dân trồng lúa nước sống định cư thành làng. Người làm ruộng gắn với một mảnh đất qua nhiều đời: ruộng do ông khai, mương do cha đào, cây do bà trồng. Nhớ người đi trước là chuyện tự nhiên, vì cái ăn cái mặc hằng ngày đều có dấu tay của họ.
Về sau, khi các học thuyết và tôn giáo từ bên ngoài vào, nếp ấy được bồi thêm. Đạo Nho đề cao chữ hiếu và lễ nghĩa trong gia đình, đặt ra cách xếp vai vế, cách ghi gia phả, cách gọi các đời. Đạo Phật mang vào ý báo hiếu cha mẹ, với mùa Vu Lan. Tín ngưỡng dân gian giữ phần gần gũi nhất: tin rằng người đã khuất vẫn còn gắn bó với con cháu, nên mời về ăn Tết, báo việc nhà. Ba dòng này đan vào nhau tới mức nhiều gia đình không còn phân biệt việc nào có gốc từ đâu.
Có hai điều nên nhớ khi đọc về nguồn gốc. Thứ nhất, nếp thờ tổ tiên đã có trước các học thuyết ngoại lai, nên không nên coi nó là "của riêng" một đạo nào. Thứ hai, các cách giải thích nguồn gốc vẫn còn được bàn, bạn nên đọc như những giả thuyết có cơ sở chứ không phải sự thật đóng khung. Với một gia đình, câu trả lời gần nhất cho câu hỏi "từ đâu mà có" là: ông bà mình làm vậy, cha mẹ mình làm vậy, và mình học theo vì thấy có nghĩa.
Những ý nghĩa mà nhiều gia đình hôm nay còn giữ
Nhớ cội nguồn. Biết mình là con ai, cháu ai, quê ở đâu, các đời trước đã sống thế nào. Một đứa trẻ biết ông nội từng chèo đò, bà ngoại từng dạy học ở xã C sẽ có một chỗ bám để hiểu chính mình.
Nối các thế hệ đang sống. Ngày giỗ, ngày Tết là lúc ba bốn thế hệ ngồi chung một mâm. Với nhiều nhà, đó là dịp hiếm hoi anh chị em đi làm xa gặp lại nhau, trẻ con được gặp họ hàng mà bình thường chỉ thấy qua điện thoại.
Giữ lề nếp nhà. Cách ăn uống, cách thưa gửi, cách đối xử với người lớn tuổi thường được truyền qua những dịp ấy. Trẻ học bằng mắt nhiều hơn bằng tai: thấy cha mình rót nước mời bác trước, thấy mẹ đỡ lời cho bà.
Một chỗ để tưởng nhớ cho trọn. Mất người thân là nỗi đau. Chỗ thờ và ngày giỗ cho người ở lại một nơi, một lúc để nhớ, để nói chuyện với người đã đi, thay vì dồn nén. Nhiều người thấy lòng nhẹ hơn sau khi thắp hương cho cha mẹ vào một tối khó khăn.
Một lời tự nhắc. Đứng trước ảnh ông bà, người ta hay tự hỏi mình sống có xứng không. Ý nghĩa này không cần tin vào điều gì siêu nhiên, chỉ cần một nơi khiến mình dừng lại và nhìn lại.
Vì sao người trẻ ở thành phố vẫn giữ nếp thờ
Một cặp vợ chồng giả định, anh Minh và chị Lan, đều ngoài ba mươi, sống ở căn hộ hai phòng ngủ, cả hai đi làm văn phòng, không theo đạo nào. Khi bố anh Minh mất, hai người không có chỗ thờ trong nhà vì việc thờ cúng ông bà nội vẫn do anh trai ở quê giữ. Năm đầu, anh Minh thấy trống: ngày giỗ thì về quê, còn ngày thường không có chỗ nào để nhớ bố. Cuối năm, hai vợ chồng đặt một tấm ảnh của bố trên kệ phòng khách, cạnh bình hoa, tối nào về sớm thì đứng lại một chút.
Câu chuyện ấy gặp ở rất nhiều nhà trẻ. Họ không chắc mình tin gì về chuyện sau khi chết, nhưng họ cần một nơi và một nếp để tưởng nhớ. Thờ cúng tổ tiên, ở dạng giản lược nhất, đáp đúng nhu cầu đó mà không bắt ai phải tin điều gì. Có nhà giữ đầy đủ nghi lễ như ông bà xưa, có nhà chỉ còn một tấm ảnh và nén hương ngày giỗ, có nhà không thắp hương mà đặt hoa. Đó đều là cách giữ nếp.
Điều đáng để ý là người trẻ thường quay lại với nếp thờ vào những mốc lớn: khi cha mẹ mất, khi mình có con, khi lập gia đình riêng. Nếu bạn đang ở một trong những mốc ấy và thấy bối rối, hãy bắt đầu từ câu hỏi "mình muốn nhớ ai, nhớ thế nào", chứ đừng bắt đầu từ danh sách đồ phải sắm.
Cách giải thích gọn khi có người hỏi
Bạn bè người nước ngoài, đồng nghiệp khác đạo, hay chính con cái mình đôi khi hỏi thờ cúng tổ tiên để làm gì. Dưới đây là vài cách trả lời theo từng người hỏi, bạn chỉnh theo giọng của mình:
- Với bạn bè người nước ngoài: "Đây là cách gia đình mình nhớ ông bà, cha mẹ đã mất. Giống như nhiều nơi giữ ảnh và ghé thăm mộ người thân, nhưng nhà mình có một chỗ cố định trong nhà và những ngày nhớ riêng từng người."
- Với đồng nghiệp theo một tôn giáo khác: "Với nhà mình đây là việc nhớ ơn người đi trước, không thay cho đạo của ai. Nhiều gia đình theo đạo vẫn giữ việc tưởng nhớ ông bà theo cách riêng của họ."
- Với con nhỏ: "Đây là chỗ nhà mình để ảnh ông bà. Ông bà không ở với mình nữa nhưng nhà mình vẫn nhớ. Mỗi lần thắp hương là mình kể cho ông bà nghe chuyện nhà."
- Với người trẻ trong nhà thấy việc này cũ: "Con không cần tin điều gì đặc biệt. Đây là lúc cả nhà ngồi lại với nhau và nhớ những người đã nuôi lớn bố mẹ. Con làm theo cách con thấy thật lòng là được."
Một lỗi hay gặp khi giải thích là kể ngay về chuyện linh ứng, phù hộ, kiêng cữ. Người nghe dễ hiểu sai thành mê tín, trong khi điều bạn muốn nói là tình cảm gia đình. Bắt đầu bằng chuyện nhớ người thân, phần còn lại người hỏi sẽ tự hỏi thêm nếu muốn.
Câu hỏi thường gặp
Thờ cúng tổ tiên có phải là một tôn giáo không?
Phần lớn nhà nghiên cứu xếp thờ cúng tổ tiên vào tín ngưỡng dân gian, không phải tôn giáo, vì nó không có giáo chủ, giáo lý thống nhất hay tổ chức giáo hội. Người theo nhiều đạo khác nhau vẫn có thể giữ nếp tưởng nhớ ông bà theo cách riêng.
Nhà không theo đạo nào có cần thờ cúng tổ tiên không?
Không có quy định bắt buộc. Thờ cúng tổ tiên là nếp văn hoá, mỗi nhà giữ ở mức phù hợp với hoàn cảnh và lòng mình. Nhiều nhà chỉ giữ ảnh cha mẹ và ngày giỗ, như vậy vẫn là giữ nếp nhớ ơn người đi trước.
Thờ cúng tổ tiên khác thờ thần, thờ Phật ở chỗ nào?
Tổ tiên là người cùng dòng máu với gia đình, được nhớ vì quan hệ máu mủ và ơn nuôi dưỡng. Thần, Phật được tôn kính vì vai trò chung với cộng đồng hoặc giáo lý. Trong nhiều nhà các chỗ thờ đặt cạnh nhau nhưng ý nghĩa không lẫn vào nhau.
Ở chung cư nhỏ thì giữ ý nghĩa thờ cúng tổ tiên thế nào?
Điều giữ được ở mọi diện tích là ảnh người đã khuất, ngày nhớ và lời kể cho con cháu. Chỗ thờ có thể rất gọn. Phần bày biện cụ thể nên hỏi người lớn trong nhà và theo nếp của gia đình mình.
Thờ cúng tổ tiên có phải chỉ là việc của con trai trưởng không?
Việc giữ chỗ thờ chính thường được giao cho một người, xưa hay là con trai trưởng. Nhưng nhớ ơn ông bà là việc của mọi con cháu, trai hay gái, lớn hay nhỏ, ở gần hay ở xa. Nhiều nhà ngày nay giao việc thờ theo người ở gần cha mẹ.
Không thắp hương mà chỉ đặt hoa, ảnh có được coi là thờ cúng không?
Hình thức mỗi nhà một khác. Điều làm nên nếp thờ là việc nhớ có chủ ý: có chỗ, có ngày, có lời kể. Một số gia đình vì lý do sức khoẻ, an toàn cháy nổ hoặc đức tin mà chọn hoa và ảnh, và họ vẫn coi đó là tưởng nhớ ông bà.