TonKinh.comTôn Kính
Ý nghĩa thờ cúng gia tiên

Thờ cúng bên nội bên ngoại: nhà nào thờ ai và khi nào nên thờ chung hai bên

Vì sao nếp xưa thờ bên nội trong nhà, bên ngoại được nhớ thế nào, các tình huống phải thờ chung hai bên và cách vợ chồng bàn với họ nội, họ ngoại cho êm.

A Vietnamese couple in their forties sit at a low tea table with both sets of elderly parents, wide shot in a tiled village living room, golden evening light

Theo nếp phổ biến của người Kinh, chỗ thờ trong nhà là thờ tổ tiên bên nội, tức dòng của người chồng, người cha; bên ngoại thì do các cậu, các bác bên ngoại thờ, con cháu bên ngoại về dự giỗ. Khi bên ngoại không còn ai giữ việc thờ, nhiều gia đình ngày nay nhận thờ ông bà ngoại hoặc cha mẹ vợ ngay trong nhà mình, và pháp luật không có quy định nào cấm việc ấy.

Chuyện này nghe đơn giản nhưng hay gây khó xử: vợ muốn thờ cha mẹ đẻ mà ngại nhà chồng, con cháu bên ngoại ở xa không ai về, họ nội lo "lẫn lộn". Bài dưới đây giải thích vì sao nếp xưa lại như vậy, bên ngoại được nhớ ra sao, các tình huống thường phải thờ chung hai bên, các bước vợ chồng bàn với nhau và với hai họ, cùng những câu nên nói để giữ hoà khí.

Vì sao nếp xưa thờ bên nội trong nhà

Người Kinh tổ chức gia đình và dòng họ theo dòng cha. Con mang họ cha, tên được ghi vào gia phả họ cha, con trai lập gia đình thì thường ở gần hoặc ở cùng nhà cha mẹ, con gái lấy chồng về nhà chồng. Từ cách tổ chức ấy, chỗ thờ trong nhà mặc nhiên là của dòng cha, và người giữ việc thờ thường là con trai.

Nếp này không phải ở đâu cũng giống nhau. Một số dân tộc ở Tây Nguyên như Ê Đê, Gia Rai tổ chức gia đình theo dòng mẹ, con mang họ mẹ, người chồng về ở nhà vợ, và việc tưởng nhớ người đã khuất cũng theo dòng ấy. Ngay trong người Kinh, mức độ nghiêm ngặt cũng khác nhau giữa làng cổ ở đồng bằng Bắc Bộ và những vùng đất mới ở Nam Bộ, nơi việc qua lại hai bên nội ngoại vốn mềm hơn.

Hiểu lý do của nếp xưa giúp bạn nói chuyện với người lớn tuổi dễ hơn. Họ không giữ nếp vì coi nhẹ bên ngoại, mà vì cả đời họ sống trong một trật tự nơi mọi việc đều có chỗ của nó. Khi bạn muốn thay đổi chút ít trật tự ấy, hãy giải thích vì sao và nói rõ phần nào vẫn giữ như cũ.

Bên ngoại được nhớ thế nào trong nếp cũ

Nói nếp xưa thờ bên nội không có nghĩa là quên bên ngoại. Ở nhiều vùng, con gái đã lấy chồng vẫn về nhà mẹ đẻ trong ngày giỗ cha mẹ, mang theo lễ và góp tiền, góp việc. Con cháu bên ngoại được dạy gọi ông bà ngoại, cậu mợ, dì dượng cho đúng vai, và Tết thường có ngày dành cho bên ngoại, như câu quen thuộc "mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy".

Khi thắp hương ở nhà mình, nhiều gia đình vẫn mời chung "tổ tiên nội ngoại", nghĩa là trong lòng người thờ vẫn có chỗ cho bên ngoại dù trên chỗ thờ không đặt ảnh. Cũng có nhà treo ảnh ông bà ngoại ở phòng khách, không phải trên chỗ thờ, để con cháu nhớ mặt.

Như vậy, phần lớn gia đình đã có một cách nhớ bên ngoại sẵn trong nếp. Vấn đề chỉ phát sinh khi bên ngoại không còn ai thờ chính: ông bà ngoại không có con trai, các cậu đã mất hoặc định cư xa, hoặc người cậu giữ việc thờ không còn khả năng lo. Lúc ấy câu hỏi "nhà mình có nên thờ chung hai bên" mới thật sự đặt ra.

Các tình huống thường phải tính chuyện thờ chung

Bảng dưới gom những tình huống hay gặp nhất và cách nhiều gia đình đã chọn. Đây là mô tả, không phải khuyên bắt buộc.

Tình huốngCách nhiều nhà làmĐiều nên bàn trước
Ông bà ngoại chỉ có con gáiNgười con gái ở gần nhất hoặc con gái lớn nhận thờ, có khi các chị em chia nhau giữ giỗNhà chồng của người nhận thờ có đồng thuận không, ngày giỗ tổ chức ở đâu
Cậu giữ việc thờ đã mất, con cậu còn nhỏMột người cô, dì thờ tạm, đến khi cháu đủ lớn thì trao lạiGhi rõ là thờ tạm, hẹn mốc trao lại
Con trai bên ngoại định cư nước ngoàiNgười con gái ở trong nước giữ chỗ thờ, người ở xa góp chi phí và về khi có dịpAi đứng tên giữ nhà, đất của cha mẹ nếu có
Cha mẹ vợ ở cùng con gái, con rể đến cuối đờiThờ ngay tại nhà con gái, nơi cha mẹ đã sống những năm cuốiBáo với họ bên ngoại, mời trưởng chi bên ngoại về dự giỗ đầu
Vợ chồng là con một hai bênThờ cả hai bên trong một nhà, mỗi bên một vị trí riêng hoặc tầng riêng theo nếp từng nhàThứ tự giỗ, cách mời họ hàng hai bên

Điểm chung của mọi tình huống là: người nhận thờ không lấy mất của ai. Khi bên ngoại sau này có người muốn nhận lại việc thờ, gia đình nên sẵn lòng trao. Nói rõ điều ấy ngay từ đầu giúp họ ngoại yên tâm hơn nhiều.

Vợ chồng bàn với nhau và với hai họ thế nào

Chuyện thờ chung dễ thành chuyện tự ái nếu một người tự quyết. Trình tự dưới đây giúp mọi người cảm thấy được hỏi ý:

  1. Vợ chồng thống nhất trước. Người có cha mẹ cần thờ nói rõ lý do, người kia nói rõ điều mình lo. Đừng mang chuyện ra họ khi hai người còn chưa đồng ý.
  2. Hỏi ý cha mẹ bên nội nếu còn. Nói theo hướng xin phép, không phải thông báo. Nhiều ông bà bên nội đồng ý ngay khi thấy con dâu, con rể giữ được hiếu với cả hai bên.
  3. Báo với người lớn bên ngoại. Trưởng chi bên ngoại hoặc người cậu, người bác lớn tuổi nhất cần biết ai đang giữ việc thờ ông bà ngoại để báo họ khi có việc.
  4. Chốt những việc cụ thể. Ngày giỗ làm ở đâu, ai mời ai, chi phí chia thế nào, ảnh và bài vị đặt ở đâu. Ghi lại một trang giấy, gửi cho anh chị em hai bên.
  5. Hẹn xem lại sau một năm. Sau giỗ đầu tiên, cả nhà ngồi lại xem chỗ nào chưa ổn để điều chỉnh, thay vì để bực bội tích lại.

Nếu một bên phản đối gay gắt, đừng cố làm ngay. Có gia đình chọn cách gửi ảnh cha mẹ vợ ở chùa hoặc giữ ở phòng riêng trong vài năm, đến khi hai họ quen dần với ý ấy mới đặt lên chỗ thờ chung.

Câu nên nói khi nhận thờ bên ngoại

Lời nói đúng lúc làm cả hai họ thấy được tôn trọng. Mấy câu dưới đây hợp với từng người nghe, bạn sửa lời cho tự nhiên với nhà mình:

  • Người vợ nói với bố mẹ chồng: "Thưa bố mẹ, bố mẹ con không còn ai ở gần để hương khói. Con xin phép bố mẹ cho con đặt ảnh bố mẹ con trong nhà mình. Việc thờ ông bà nội các con vẫn giữ như cũ, con chỉ thêm phần bên ngoại."
  • Người chồng nói với họ nội: "Bố mẹ vợ cháu chỉ có hai người con gái, cháu nhận thờ để vợ cháu yên lòng. Họ mình vẫn là họ mình, cháu không bỏ phần nào."
  • Nói với người lớn bên ngoại: "Thưa cậu, chúng cháu đang giữ việc thờ ông bà. Sau này nếu bên mình có người muốn đón về, chúng cháu xin trao lại. Có việc họ, cậu cứ báo để chúng cháu về."
  • Giải thích với con: "Nhà mình có ảnh ông bà nội và ông bà ngoại, vì ông bà nào cũng là ông bà của con."

Nên tránh những câu mang tính so sánh như "bên ngoại cũng quan trọng như bên nội chứ" hay "bây giờ khác rồi, ai cũng thờ được". Câu đúng mà giọng gắt thì người lớn tuổi chỉ nghe thấy giọng gắt.

Khi con mang họ mẹ: chuyện thờ cúng tính thế nào

Pháp luật hiện hành cho phép cha mẹ thoả thuận để con mang họ cha hoặc họ mẹ. Ngày càng nhiều gia đình chọn họ mẹ cho một đứa con, thường là khi bên ngoại không có con trai, để dòng họ bên ngoại có người nối tên. Từ đó nảy ra câu hỏi: đứa trẻ ấy lớn lên sẽ thuộc về họ nào, và sau này giữ việc thờ bên nào.

Cách nhiều gia đình đã làm là nói rõ ngay từ khi đặt tên. Ví dụ giả định: vợ chồng anh Tuấn và chị Mai có hai con, con đầu mang họ cha, con thứ hai mang họ mẹ vì ông bà ngoại chỉ có một con gái. Cả nhà thống nhất rằng con thứ hai sẽ được ghi vào gia phả bên ngoại, và khi lớn sẽ là người giữ việc thờ ông bà ngoại. Ông bà nội được báo trước và đồng ý, vì cháu đầu vẫn nối họ nội.

Điều nên tránh là để đứa trẻ lớn lên mà không ai giải thích vì sao mình khác họ anh chị. Khi con đủ lớn để hiểu, kể cho con nghe câu chuyện của hai bên, để con thấy cái họ mình mang là một sự gửi gắm chứ không phải một sự tách ra. Việc ghi vào gia phả bên nào nên hỏi trưởng họ của bên ấy, vì mỗi họ có cách ghi riêng.

Lỗi hay gặp khi thờ chung hai bên

Phần lớn va chạm không đến từ việc thờ chung, mà từ cách làm. Mấy lỗi hay gặp và cách sửa:

LỗiHệ quảCách sửa
Tự đặt ảnh cha mẹ vợ lên chỗ thờ khi bố mẹ chồng chưa biếtBố mẹ chồng thấy bị qua mặtHỏi ý trước, dù chỉ là một câu
Không báo họ bên ngoạiHọ ngoại tưởng ông bà bị bỏ, có người tự lập chỗ thờ khácBáo trưởng chi hoặc người lớn nhất bên ngoại
Gộp ngày giỗ hai bên cho tiệnNgười lớn hai họ khó chịu vì thấy cha mẹ mình bị gộpGiữ ngày giỗ riêng, làm gọn nếu cần
Để chi phí giỗ bên ngoại cho một mình người vợ loVợ chồng lệch nhau, người vợ mệt mỏiBàn chi phí như việc chung của gia đình
Không ghi lại thoả thuậnĐời sau không biết vì sao nhà mình thờ cả hai bênGhi một trang, kẹp vào danh sách người được thờ

Một trang ghi chép ngắn có thể như sau: "Từ năm 2024, gia đình anh Trần Văn Hùng và chị Nguyễn Thị Hạnh giữ việc thờ ông bà ngoại Nguyễn Văn Phúc và Lê Thị Mai, do bên ngoại không còn con trai ở trong nước. Đã báo bác Nguyễn Văn Lộc, trưởng chi. Nếu sau này bên ngoại có người muốn đón về thì gia đình trao lại."

Câu hỏi thường gặp

Có được thờ ông bà ngoại trong nhà mình không?

Được. Không có quy định nào cấm, và nhiều gia đình đã làm khi bên ngoại không còn người giữ việc thờ. Điều nên làm là hỏi ý người lớn hai bên và báo cho họ bên ngoại biết để mọi người cùng hiểu.

Thờ chung nội ngoại thì bên nào đặt ở vị trí cao hơn?

Mỗi vùng mỗi nhà có cách sắp khác nhau, có nhà đặt bên nội ở vị trí chính và bên ngoại ở vị trí phụ, có nhà đặt ngang nhau. Bạn nên hỏi người lớn trong họ hoặc người am hiểu nếp vùng mình để cả hai bên đều thấy được kính trọng.

Nhà chỉ có con gái thì sau này ai thờ cha mẹ?

Thường là một trong các con gái, người ở gần hoặc có điều kiện nhất, hoặc các chị em chia nhau giữ giỗ. Cha mẹ nên nói ra mong muốn khi còn sống để các con không lúng túng và để nhà chồng của các con hiểu.

Chồng không đồng ý cho thờ bố mẹ vợ thì làm sao?

Nên tìm hiểu điều chồng lo, có khi là sợ bố mẹ mình buồn hoặc sợ họ nội nói ra nói vào. Có gia đình chọn bước trung gian như gửi ảnh ở chùa, đặt ảnh ở phòng riêng, rồi dần dần mới thờ chung khi mọi người đã quen.

Bên ngoại sau này muốn đón ông bà về thờ thì có nên trao lại không?

Phần đông gia đình chọn trao lại, vì ý ban đầu của việc nhận thờ là để ông bà có người hương khói. Nên trao lại có báo trước, làm trong một dịp nhẹ nhàng, có mặt người lớn hai bên, và ghi lại việc chuyển trong danh sách người được thờ.

Con cháu ở nước ngoài có cần thờ bên ngoại không?

Tuỳ hoàn cảnh. Nhiều gia đình ở nước ngoài giữ ảnh cả ông bà nội và ngoại ở một góc trong nhà, nhớ ngày giỗ và gọi về quê vào ngày ấy. Điều quan trọng là con cháu biết ông bà hai bên là ai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138