TonKinh.comTôn Kính
Ý nghĩa thờ cúng gia tiên

Đạo hiếu là gì: chữ hiếu với cha mẹ còn sống và nếp nhớ ơn người đã khuất

Đạo hiếu trong nếp nhà Việt: vì sao hiếu với cha mẹ còn sống đi trước việc thờ cúng, việc hiếu theo từng giai đoạn của cha mẹ và mẫu sổ ghi nhớ ơn gia đình.

A middle-aged Vietnamese woman massages the shoulders of her elderly mother on a porch bench, seen from behind, late afternoon sun, soft green and gold tones of a garden

Đạo hiếu là cách con cháu đáp lại ơn sinh thành và nuôi dưỡng: chăm lo, kính trọng cha mẹ khi còn sống, giữ nếp nhớ ơn khi cha mẹ đã khuất, và sống sao cho không làm cha mẹ phải xấu hổ. Trong nếp nghĩ của người Việt, thờ cúng tổ tiên chỉ là phần nối dài của chữ hiếu, không thay được phần hiếu với người đang sống.

Bài này đi qua nghĩa của chữ hiếu theo cách người trong nhà vẫn hiểu, hai câu "uống nước nhớ nguồn" và "ăn quả nhớ kẻ trồng cây", bảng việc hiếu theo từng giai đoạn tuổi già của cha mẹ, những việc nhỏ làm được trong tuần, chuyện hiếu khi quan hệ với cha mẹ không trọn vẹn, và một mẫu sổ ghi nhớ ơn bạn có thể giữ cùng con cái.

Chữ hiếu theo cách người trong nhà vẫn hiểu

Sách vở xưa giảng chữ hiếu nhiều tầng: nuôi cha mẹ, kính cha mẹ, làm cha mẹ vui lòng, giữ gìn thân mình vì thân thể là của cha mẹ cho, làm nên việc để cha mẹ được thơm lây. Ở làng quê, người ta nói ngắn hơn: con có hiếu là con "biết điều với bố mẹ", có miếng ngon nhớ mang về, đi xa nhớ gọi, bố mẹ ốm thì có mặt.

Cái hay của cách hiểu dân gian là nó đo chữ hiếu bằng việc làm cụ thể chứ không bằng lời nói. Một người con ít nói nhưng tuần nào cũng về sửa cái máy bơm cho bố được làng xóm coi là có hiếu hơn một người nói hay mà lâu lâu mới gửi về món quà đắt tiền. Chữ hiếu được nhìn qua sự đều đặn, qua chuyện nhỏ, qua việc người con có để ý đến điều cha mẹ cần hay không.

Hiếu cũng không phải là nghe lời tuyệt đối. Nhiều gia đình vẫn kể chuyện con cái khéo léo can cha mẹ khi cha mẹ sắp làm điều thiệt cho mình, như bán đất vội, cho vay không giấy tờ. Can bằng lời nhẹ, chọn lúc riêng, không cãi trước mặt người ngoài, vậy là vẫn giữ chữ hiếu mà cũng giữ được nhà.

"Uống nước nhớ nguồn" và "ăn quả nhớ kẻ trồng cây": hai câu, hai lớp nghĩa

Hai câu này hay được đặt cạnh nhau, nhưng nghĩa của chúng không trùng hoàn toàn. "Uống nước nhớ nguồn" hướng về gốc rễ: nước mình uống chảy từ một nguồn xa, cũng như đời mình bắt đầu từ ông bà, tổ tiên mà mình có khi không bao giờ gặp. Câu này gần với việc thờ cúng tổ tiên, ghi gia phả, nhớ quê.

"Ăn quả nhớ kẻ trồng cây" lại hướng về người cụ thể đã làm ra cái mình đang hưởng: cha mẹ nuôi mình ăn học, thầy dạy mình chữ, người đi trước mở đường cho mình. Câu này gần với việc đền đáp người đang sống, biết ơn bằng việc làm hôm nay.

Đặt hai câu cạnh nhau, ta có một bức tranh đầy đủ của đạo hiếu theo nếp Việt: vừa nhớ cái gốc xa, vừa đền đáp người gần. Một gia đình chỉ giữ vế thứ nhất dễ biến thành chuộng lễ nghi, mâm to cỗ đầy mà quên cha mẹ già đang cô đơn. Một gia đình chỉ giữ vế thứ hai lại dễ đứt mạch với các đời trước, con cháu không biết mình từ đâu. Khi dạy con hai câu này, bạn có thể dừng lại hỏi: "Nguồn của con là ai? Ai đang trồng cây cho con ăn quả?" Câu trả lời của trẻ thường bất ngờ và có khi là người mà cả nhà đã quên cảm ơn.

Hiếu với người còn sống đi trước việc thờ người đã khuất

Ca dao đã nói thẳng chuyện này. Câu "Khi sống thì chẳng cho ăn, đến khi thác xuống làm văn tế ruồi" được truyền miệng nhiều đời để chê những người lo cỗ giỗ linh đình mà lúc cha mẹ còn sống thì bỏ mặc. Người xưa coi đó là hiếu giả.

Thời gian với cha mẹ không đổi được. Một bữa cơm cùng cha mẹ mỗi tuần nặng hơn một mâm cỗ lớn sau này. Nhiều người con sau khi cha mẹ mất chỉ tiếc những lần đã lỡ hẹn về nhà, chứ ít ai tiếc vì mâm giỗ chưa đủ món.

Nhớ ơn người đã khuất là cách tiếp tục yêu thương. Thờ cúng không phải để bù cho những gì đã thiếu khi cha mẹ còn sống. Nó là phần tiếp nối tự nhiên của một mối quan hệ đã được chăm chút từ trước.

Chăm ông bà trước mặt con cháu là dạy chữ hiếu. Trẻ nhìn cách cha mẹ đối xử với ông bà để học cách đối xử với chính cha mẹ sau này. Không có bài giảng nào thay được việc trẻ thấy bố đút cháo cho ông.

Đừng để lễ nghi thành gánh nặng. Nếu việc giỗ chạp quá sức làm anh chị em mệt mỏi, giận nhau, thì nên giản lược lại. Giữ hoà khí trong nhà cũng là giữ chữ hiếu, vì không cha mẹ nào muốn con cái cãi nhau vì mình.

Việc hiếu theo từng giai đoạn của cha mẹ

Chữ hiếu thay đổi hình dạng theo tuổi của cha mẹ. Bảng dưới gợi ý những việc thường quan trọng nhất ở mỗi giai đoạn, bạn điều chỉnh theo hoàn cảnh nhà mình.

Giai đoạnĐiều cha mẹ thường cầnViệc con cháu làm được
Cha mẹ còn khoẻ, còn đi làmĐược tôn trọng quyết định của mình, được con cái hỏi hanGọi điện đều, hỏi ý kiến cha mẹ trong việc lớn, không coi cha mẹ là người già cần quản
Mới nghỉ hưuThấy mình còn có ích, có việc để làmNhờ cha mẹ việc vừa sức như trông cháu vài buổi, dạy nấu món quen, khuyến khích cha mẹ tham gia hội nhóm cùng tuổi
Bắt đầu yếu, đi lại khóĐược đưa đi khám, có người đỡ việc nặngChia lịch đưa đi khám giữa anh chị em, sửa nhà cho an toàn như tay vịn, đèn ngủ, sàn chống trơn
Ốm nặng hoặc cần chăm sóc hằng ngàyCó người ở cạnh, được giữ phẩm giáBàn chuyện ai chăm, chi phí ra sao một cách sòng phẳng, hỏi ý cha mẹ về mong muốn của họ khi còn tỉnh
Sau khi cha mẹ mấtĐược nhớ, được kể lại, con cháu hoà thuậnGiữ ngày giỗ, giữ kỷ vật, chia tài sản êm thấm, kể cho cháu chắt nghe về ông bà

Giai đoạn khó nhất thường là chuyển từ cột hai sang cột ba: lúc cha mẹ không còn tự lo được nhưng vẫn muốn tự quyết. Hỏi trước, đừng làm thay khi cha mẹ chưa đồng ý, trừ khi có nguy hiểm trước mắt.

Những việc hiếu nhỏ làm được ngay trong tuần này

Chữ hiếu không cần đợi dịp lớn. Danh sách dưới đây là những việc nhiều người con đã làm và thấy cha mẹ vui hơn hẳn, chọn hai ba việc hợp với nhà mình:

  • Gọi video vào một giờ cố định mỗi tuần, để cha mẹ có cái mà chờ.
  • Hỏi cha mẹ một chuyện ngày xưa: ngày cưới, lần đầu đi làm, món ăn của bà. Người già thích được kể hơn được nghe khuyên.
  • Ghi âm giọng cha mẹ kể chuyện, giữ lại cho con cháu.
  • Mang ảnh cũ của gia đình đi chỉnh sửa, in lại, hỏi cha mẹ ai là ai trong ảnh.
  • Đi khám cùng cha mẹ một lần, ngồi nghe bác sĩ dặn và ghi lại thuốc men.
  • Nấu lại một món mẹ hay nấu và mời mẹ nếm, để mẹ chỉ chỗ nào chưa đúng.
  • Hỏi cha mẹ muốn gì cho tuổi già của mình: ở đâu, ai chăm, giỗ chạp sau này thế nào. Hỏi lúc vui, không hỏi lúc cha mẹ đang ốm.
  • Đưa con mình về ở với ông bà vài ngày trong kỳ nghỉ, không phải chỉ ghé ăn bữa cơm.

Câu hỏi về mong muốn tuổi già nghe có vẻ khó mở lời, nhưng phần lớn cha mẹ đã nghĩ đến từ lâu và chỉ chờ con hỏi. Biết trước điều cha mẹ muốn giúp anh chị em khỏi tranh cãi sau này, và đó cũng là một cách giữ hiếu.

Khi quan hệ với cha mẹ không trọn vẹn

Không phải ai cũng lớn lên trong một gia đình êm ấm. Có người từng bị cha mẹ bỏ rơi, có người lớn lên với những lời mắng nặng nề, có người mang vết thương từ bạo lực trong nhà. Với những người ấy, những câu như "cha mẹ là trời" có thể làm đau thêm.

Đạo hiếu theo cách hiểu điềm đạm không đòi ai phải chịu đựng điều làm hại mình. Nhiều người chọn một cách ở giữa: giữ khoảng cách cần thiết, không qua lại thường xuyên, nhưng vẫn giữ những phần lễ tối thiểu như hỏi thăm khi ốm, có mặt khi cha mẹ mất, giữ ngày giỗ. Có người cần nhiều năm mới làm được những việc ấy, và đó là quyền của họ.

Nếu bạn là người trong họ nhìn vào một gia đình như vậy, hãy tránh phán xét người con là bất hiếu khi chưa biết đầu đuôi. Một câu nói như "Chuyện trong nhà mỗi người một nỗi, con làm được đến đâu thì làm đến đó" giúp người trong cuộc dễ quay lại hơn mọi lời trách.

Mẫu sổ ghi nhớ ơn trong gia đình

Một số gia đình giữ một cuốn sổ nhỏ để ghi những điều cha mẹ, ông bà đã làm, những câu dặn, những kỷ niệm. Sổ này khác gia phả ở chỗ nó ghi tình cảm, không ghi đời, chi. Mẫu một trang như sau, bạn chép tay hoặc gõ máy đều được:

  • Người được ghi: ông Nguyễn Văn Bình, ông nội, sinh năm 1938, mất năm 2019.
  • Việc ông làm cho gia đình: dựng lại căn nhà sau trận lụt năm 1971; nuôi bốn người con ăn học bằng nghề đóng thuyền.
  • Câu ông hay nói: "Làm gì cũng phải làm cho xong, đừng bỏ dở giữa chừng."
  • Món ông thích: cá kho tộ, chè đỗ đen.
  • Kỷ niệm của người ghi: năm cháu học lớp ba, ông dạy cháu đẽo con thuyền gỗ đầu tiên, đến giờ còn giữ.
  • Người ghi: cháu nội Nguyễn Thị Hạnh, ghi ngày rằm tháng Giêng năm Giáp Thìn.

Điền cho đúng nhà mình: thay tên, năm sinh năm mất, nghề nghiệp và câu dặn bằng những gì cả nhà nhớ được; nếu chưa chắc năm, ghi "khoảng năm" và chú thích ai kể. Lỗi hay gặp là ghi toàn lời khen chung chung như "ông là người hiền lành, thương con cháu". Một chi tiết cụ thể đáng giá hơn mười lời khen. Mỗi người trong nhà có thể ghi một trang về cùng một người, đọc lại sẽ thấy mỗi người nhớ một góc khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Đạo hiếu và chữ hiếu có khác nhau không?

Trong cách nói thường ngày hai từ này gần như dùng thay nhau. Chữ hiếu chỉ lòng kính yêu và bổn phận với cha mẹ, còn đạo hiếu nhấn vào việc đó như một lẽ sống, một nếp được truyền qua nhiều đời trong gia đình và dòng họ.

Ở xa cha mẹ thì làm tròn chữ hiếu thế nào?

Giữ liên lạc đều đặn, chia việc với anh chị em ở gần, góp phần chi phí một cách sòng phẳng, về vào những dịp cha mẹ cần nhất như khi ốm, khi có việc lớn. Người ở xa nên cảm ơn người ở gần, vì họ gánh phần việc hằng ngày.

Con dâu, con rể có phải giữ đạo hiếu với cha mẹ chồng, cha mẹ vợ không?

Theo nếp nhiều nhà, con dâu con rể cũng là con. Nhưng hiếu không ép được. Cách tốt là mỗi người giữ phần chính với cha mẹ đẻ của mình, đồng thời tôn trọng và đỡ đần cha mẹ bên kia ở mức vợ chồng cùng thống nhất.

Làm giỗ to có phải là có hiếu không?

Không nhất thiết. Người xưa đã chê cảnh sống thì không chăm mà chết làm cỗ to. Ngày giỗ trọn ý ở chỗ con cháu nhớ và sum họp, mâm lễ vừa sức. Một bữa giỗ gọn mà anh chị em hoà thuận vẫn đẹp hơn mâm cỗ lớn mà để lại nợ hay giận dỗi.

Cha mẹ từng đối xử tệ với mình thì có phải giữ chữ hiếu không?

Không ai bắt bạn phải chịu đựng điều làm hại mình. Nhiều người giữ khoảng cách nhưng vẫn giữ phần lễ tối thiểu theo khả năng. Mỗi người có hành trình riêng, người ngoài không nên phán xét khi chưa hiểu hết chuyện nhà.

Dạy trẻ chữ hiếu bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu từ việc trẻ thấy cha mẹ đối xử với ông bà thế nào, rồi đến những việc nhỏ trẻ tự làm được như rót nước mời ông, hỏi bà ăn chưa, gọi điện cho ông bà ngoại. Lời giảng nên ít, việc làm cụ thể nên nhiều.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138